İylədiyimiz şey əslində nədir? Alimlər AÇIQLADI

MARAQLI

02.07.2026, 14:50

Həyatımız boyunca minlərlə fərqli qoxu hiss edirik. Yağışdan sonra torpağın iyi, təzə bişmiş çörəyin ətri, sevdiyimiz insanın qoxusu, dəniz havası və ya uşaqlığımızı xatırladan hansısa tanış iy… Biz bu qoxuların birbaşa ətrafımızda mövcud olduğunu düşünürük. Lakin müasir elm göstərir ki, əslində hiss etdiyimiz qoxuların heç biri birbaşa formada mövcud deyil. Onlar beynimizin yaratdığı mürəkkəb duyğu təcrübəsidir.Başqa sözlə desək, biz heç vaxt bir əşyanın “öz qoxusunu” hiss etmirik. Hiss etdiyimiz şey beynimizin həmin məlumatı necə şərh etməsindən ibarətdir.

Oxu24.com xəbər verir ki, bir əşyanın qoxusunu hiss etdiyimiz zaman həmin cismin səthindən mikroskopik ölçüdə molekullar ayrılır və havaya qarışır. Bu molekullar o qədər kiçikdir ki, onları adi gözlə görmək mümkün deyil. Nəfəs aldığımız zaman onlar burun boşluğumuza daxil olur və burada yerləşən xüsusi qoxu reseptorları ilə təmas qurur.İnsan burnunda milyonlarla qoxu reseptoru yerləşir. Bu reseptorların hər biri müəyyən molekulyar quruluşları tanımaq qabiliyyətinə malikdir. Molekul reseptora uyğun gəldikdə kimyəvi proses başlayır və həmin məlumat elektrik siqnalına çevrilir.Daha sonra bu siqnallar sinir lifləri vasitəsilə beynin qoxu mərkəzinə – olfaktor sistemə ötürülür. Əsl möcüzə də məhz burada baş verir. Beyin daxil olan elektrik impulslarını analiz edir, onları əvvəllər yadda saxladığı məlumatlarla müqayisə edir və nəticədə müəyyən bir qoxu hissi formalaşdırır.Yəni, biz əslində qızılgülün özünü deyil, beynimizin “qızılgül qoxusu” kimi yaratdığı hissi qəbul edirik. Qəhvənin ətri, dənizin qoxusu və ya təzə bişmiş çörəyin iyi də eyni prinsip əsasında meydana gəlir.Bu səbəbdən iki insan eyni qoxunu tamamilə fərqli şəkildə qəbul edə bilər. Çünki qoxular təkcə kimyəvi deyil, həm də emosional və yaddaşla bağlı təcrübələrdir. Uşaqlıq xatirələri, yaşanmış hadisələr və emosional vəziyyət qoxuların beynimizdə necə formalaşmasına ciddi təsir göstərir.

Alimlər qoxu hissinin yaddaşla ən güclü əlaqəyə malik duyğu olduğunu bildirirlər. Bəzən illərlə unutduğumuz bir hadisə təkcə müəyyən bir qoxu vasitəsilə yenidən canlana bilir. Bunun səbəbi qoxu mərkəzlərinin beynin emosiyalar və yaddaş üçün məsul olan bölgələri ilə birbaşa əlaqədə olmasıdır.Maraqlıdır ki, ətrafımızda saysız-hesabsız molekullar dolaşsa da, beynimiz onların yalnız çox kiçik bir hissəsini qoxu kimi qəbul edir. Əks halda həyatımız dözülməz hala gələrdi. Beyin lazımsız məlumatları süzgəcdən keçirərək yalnız vacib hesab etdiyi siqnalları şüur səviyyəsinə çatdırır.Məhz buna görə də müəyyən müddət eyni mühitdə qaldıqda qoxulara alışırıq və onları hiss etməyi dayandırırıq. Əslində molekullar hələ də havadadır, sadəcə beynimiz onları artıq əhəmiyyətsiz hesab edərək diqqətdən kənarda saxlayır.

Beləliklə, biz heç vaxt bir əşyanın qoxusunu birbaşa qəbul etmirik. Biz yalnız həmin əşyadan ayrılan molekulların yaratdığı siqnalların beynimizdə formalaşdırdığı duyğunu yaşayırıq. Başqa sözlə, qoxular müəyyən mənada beynimizin yaratdığı xüsusi bir reallıqdır.Lakin “qoxular yalnız illuziyadır” ifadəsi tam mənada doğru deyil. Havada həqiqətən də molekullar mövcuddur və onlar fiziki olaraq burnumuza daxil olur. İlluziya adlandırılan hiss isə beynin bu kimyəvi məlumatları mənalandıraraq “qoxu” təcrübəsinə çevirməsidir.Bu fakt insan beyninin nə qədər möhtəşəm və mürəkkəb bir sistem olduğunu bir daha göstərir. Gördüyümüz rənglər, eşitdiyimiz səslər və hiss etdiyimiz qoxular əslində beynimizin kainatı anlamaq üçün yaratdığı unikal tərcümələrdir.

Jalə

Həmçinin oxuyun