Yasdan çıxa bilməməyin səbəbi nədir? – VACİB AÇIQLAMA

CƏMİYYƏT

03.09.2026, 17:20

Bəzi insanlar yaxınını itirdikdən sonra uzun müddət həmin itkinin ağrısını öz içində daşıyır. Zaman keçir, həyat davam edir, ətrafdakı insanlar əvvəlki gündəlik həyatlarına qayıdır, lakin yas yaşayan insan üçün sanki hər şey itkinin baş verdiyi gündə dayanıb qalır. O, itirdiyi insanı tez-tez xatırlayır, onun geri qayıdacağı hissindən tam uzaqlaşa bilmir, gündəlik həyatına əvvəlki kimi davam etməkdə çətinlik çəkir. Bəzən isə bu vəziyyət sadəcə “çox darıxmaq” və ya “hələ də kədərlənmək” kimi qiymətləndirilir.Halbuki bəzi hallarda söhbət uzun sürən yas prosesindən gedə bilər. Bu zaman məsələ yalnız insanın kədərlənməsi deyil. İtki ilə bağlı düşüncələr, güclü həsrət, emosional ağrı və mərhumun yoxluğunu qəbul etməkdə çətinlik insanın gündəlik həyatına ciddi şəkildə təsir göstərə bilər.Yaxın insanın ölümü insanın qarşılaşa biləcəyi ən ağır emosional təcrübələrdən biridir. İnsan həyatında mühüm yer tutan şəxsi itirdikdə onun yoxluğu ilə yeni reallığa uyğunlaşmalı olur. Bu proses hər kəsdə eyni şəkildə getmir. Kimisi zaman keçdikcə itkinin reallığını qəbul edir və ağrısı tədricən azalır, kimisində isə yas reaksiyası uzun müddət çox güclü olaraq qalır.

Psixoloqların yanaşmasına görə, yas müəyyən mənada insanın itki ilə yeni münasibət qurması prosesidir. İnsan itirdiyi şəxsi unutmalı deyil. Əksinə, məqsəd həmin insanla bağlı xatirələri qoruyaraq onun fiziki yoxluğu ilə yaşamağı öyrənməkdir. Sağlam yas prosesində zaman keçdikcə ağrının intensivliyi azalır, insan gündəlik fəaliyyətlərinə tədricən qayıdır, gələcəklə bağlı planlar qurmağa başlayır.

Lakin bəzi insanlarda bu uyğunlaşma prosesi ciddi şəkildə çətinləşir.Belə vəziyyətdə insanın beynində itkinin reallığını qəbul etmək uzun müddət problem olaraq qala bilər. İnsan bəzən şüurlu şəkildə yaxınını itirdiyini bilsə də, emosional baxımdan bu reallığı qəbul etməkdə çətinlik çəkir. Telefonuna baxarkən mərhumdan mesaj gələcəyini düşünə, qapının açılmasını gözləyə, onun səsini eşidəcəyini təsəvvür edə və gündəlik həyatda həmin insanın artıq olmadığını qəbul etməkdə çətinlik çəkə bilər.Bu, insanın “dəli olması” və ya reallığı tamamilə itirməsi demək deyil. Güclü itkidən sonra mərhumun varlığını hiss etmək və ya onunla bağlı çox canlı xatirələr yaşamaq bəzi insanlarda yasın bir hissəsi kimi ortaya çıxa bilər. Problem bu hisslərin davamlı və insanın həyatını ciddi şəkildə məhdudlaşdıran xarakter alması zamanı yaranır.Uzun sürən yas pozuntusunda əsas xüsusiyyətlərdən biri itirilmiş şəxsə qarşı güclü və davamlı həsrətdir. İnsan yalnız mərhumu xatırlamır, onun yoxluğu ilə bağlı güclü emosional ağrı yaşayır. Bəzən bütün düşüncələr həmin insanın ətrafında cəmlənir. Keçmiş xatirələrə qayıtmaq, “kaş belə etməzdim”, “kaş sonuncu dəfə onunla daha çox danışardım”, “kaş həmin gün başqa cür davransaydım” kimi düşüncələr təkrarlana bilər.İnsan özünü günahlandırmağa da başlaya bilər. Xüsusilə ölüm gözlənilmədən baş verdikdə və ya mərhumla münasibətdə həll olunmamış məsələlər qaldıqda bu hisslər daha da güclənə bilər.Bəzi insanlar isə itkinin baş verdiyi hadisəni təkrar-təkrar düşünür. Ölümün necə baş verdiyini xatırlayır, son görüşü göz önünə gətirir, həmin gün baş verənləri beynində yenidən canlandırır. Bu düşüncələr insanın emosional vəziyyətini daha da ağırlaşdıra bilər.Yas prosesində başqa bir mühüm məqam insanın gündəlik həyatına qayıda bilməsidir. Əgər insan zaman keçməsinə baxmayaraq işinə, təhsilinə, ailə münasibətlərinə və sosial həyatına qayıtmaqda ciddi çətinlik çəkirsə, vəziyyətə daha diqqətlə yanaşmaq lazımdır.

Məsələn, insan uzun müddət işə gedə bilmir, insanlarla görüşməkdən tamamilə uzaqlaşır, evdən çıxmaq istəmir, əvvəl zövq aldığı fəaliyyətlərə marağını itirir və bütün həyatını itirdiyi şəxsin xatirələri ətrafında qurursa, artıq peşəkar qiymətləndirməyə ehtiyac yarana bilər.Burada mühüm bir fərq var: "yasın uzun çəkməsi avtomatik olaraq xəstəlik demək deyil." İnsanların itkiyə reaksiyası fərqlidir və yas üçün hamıya uyğun vahid “normal müddət” yoxdur. Ancaq kədər və həsrət davamlı olaraq çox güclüdürsə, insanın gündəlik funksiyalarını ciddi şəkildə pozursa və itki ilə bağlı uyğunlaşma baş vermirsə, uzun sürən yas pozuntusu ehtimalı mütəxəssis tərəfindən qiymətləndirilə bilər.

Müasir psixiatriyada bu vəziyyət “prolonged grief disorder”, yəni uzun sürən yas pozuntusu kimi tanınır. Diaqnoz üçün yalnız insanın kədərlənməsi kifayət etmir. Simptomların müəyyən müddət davam etməsi, intensivliyi və insanın sosial, ailə və peşə həyatına təsiri nəzərə alınır.Bu səbəbdən “artıq bir il keçib, niyə hələ də ağlayırsan?” və ya “vaxt hər şeyi sağaldır” kimi ifadələr yas yaşayan insan üçün faydalı olmaya bilər. Çünki hər insanın itkiyə uyğunlaşma sürəti fərqlidir.

Bəzən ətrafdakı insanların təzyiqi yas yaşayan şəxsin vəziyyətini daha da çətinləşdirir. İnsan özünü “artıq toparlanmalıyam” deyə məcbur edir. Ağladığı üçün özünü zəif hesab edir, mərhum haqqında danışmaqdan utanır və hisslərini gizlətməyə başlayır. Halbuki yasın sağlam şəkildə yaşanması üçün insanın öz emosiyalarını ifadə edə bilməsi vacibdir.

Yaxınını itirən insana “unut”, “güclü ol”, “ağlama” demək əvəzinə onun yanında olmaq, danışmaq istədikdə dinləmək və ehtiyac yarandıqda peşəkar dəstəyə yönləndirmək daha doğru yanaşmadır.

Uzun sürən yas yaşayan insanın özünü təcrid etməsi də vəziyyəti ağırlaşdıra bilər. İnsan dostları və ailəsi ilə əlaqəni kəsdikcə, bütün emosional yükü təkbaşına daşımağa başlayır. Bu zaman həsrət, tənhalıq və ümidsizlik hissləri daha da güclənə bilər.Bəzi hallarda insan itirdiyi şəxslə bağlı əşyaları qorumaqdan və xatirələrini yaşatmaqdan həddindən artıq dərəcədə asılı vəziyyətə düşə bilər. Mərhumun otağını dəyişməmək, əşyalarına toxunmamaq və onun həyatında heç nəyi dəyişməməyə çalışmaq müəyyən müddət ərzində yasın bir hissəsi ola bilər. Lakin bu davranışlar insanın həyatının davam etməsinə mane olursa, mütəxəssislə danışmaq faydalıdır.

Yasın insanın fiziki sağlamlığına da təsiri ola bilər. Güclü və uzunmüddətli emosional gərginlik yuxunun pozulmasına, iştahanın dəyişməsinə, halsızlığa, diqqətin azalmasına və gündəlik enerjinin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər. İnsan gecələr yata bilməyə, səhərlər yataqdan qalxmaqda çətinlik çəkə və gündəlik fəaliyyətlərə marağını itirə bilər.Bəzən uzun sürən yas depressiya və narahatlıqla da müşayiət oluna bilər. Lakin bunlar eyni vəziyyət deyil. Depressiyada insanın həyatının müxtəlif sahələrinə yayılan davamlı kədər və maraq itkisi əsas xüsusiyyətlərdən ola bilər. Uzun sürən yasda isə itirilmiş şəxsə qarşı güclü həsrət və həmin itkinin insanın düşüncə və emosional dünyasında mərkəzi yer tutması daha xarakterikdir. Eyni insanda həm uzun sürən yas, həm depressiya, həm də narahatlıq pozuntusu birlikdə də mövcud ola bilər.

Mütəxəssislər bu səbəbdən insanın özünə diaqnoz qoymasını düzgün hesab etmirlər. “Mən hələ də ağlayıram, deməli, məndə psixoloji xəstəlik var” düşüncəsi də doğru deyil. Eyni şəkildə, “mənim yasım uzun çəkir, amma bu normaldır” deyərək ciddi simptomları illərlə görməzdən gəlmək də düzgün yanaşma deyil.

Əsas meyar insanın bu itki ilə necə yaşamasıdır.

Əgər insan mərhumu xatırlayır, onun üçün darıxır, ağlayır, lakin eyni zamanda işinə davam edir, ailəsi və dostları ilə münasibətlərini qoruyur, gündəlik ehtiyaclarını yerinə yetirir və zaman keçdikcə həyatında yeni məqsədlər formalaşdırırsa, bu, yasın davam edən təbii emosional prosesi ola bilər.

Əksinə, insanın bütün həyatı yalnız itki ətrafında dayanıbsa, gələcək haqqında düşünə bilmir, sosial münasibətlərdən uzaqlaşıbsa, iş və gündəlik fəaliyyətlərini davam etdirə bilmirsə və güclü həsrət hissi uzun müddət dəyişmədən qalırsa, psixoloq və ya psixiatrla danışmaq məqsədəuyğundur.

Yaxşı xəbər isə ondan ibarətdir ki, uzun sürən yasla bağlı yardım almaq mümkündür. İnsan ömrünün sonuna qədər bu ağrının içində yaşamağa məcbur deyil. Müvafiq psixoterapevtik yanaşmalar insana itkinin reallığını qəbul etməyə, ağrılı emosiyaları idarə etməyə, günahkarlıq və peşmanlıq hissləri ilə işləməyə və həyatını tədricən yenidən qurmağa kömək edə bilər.

Burada məqsəd mərhumu unutdurmaq deyil. Əksinə, məqsəd insanın itirdiyi şəxslə bağlı xatirələri qoruyaraq həyatına davam edə bilməsinə kömək etməkdir. Çünki yasın sağalması insanın sevdiyi şəxsi unutması anlamına gəlmir.

İnsan mərhumu xatırlamağa davam edə bilər, onun haqqında danışa bilər, şəkillərinə baxa bilər və onunla bağlı xatirələri yaşada bilər. Sadəcə bu xatirələrin insanın bütün həyatını idarə etməsi və gələcəyə addım atmasına mane olması aradan qalxmalıdır.

Bəzən insanın “mən onu buraxsam, deməli, ona olan sevgim azalacaq” kimi düşüncələri də ola bilər. Əslində isə insanın həyatına davam etməsi mərhuma olan sevgisinin və ya bağlılığının yox olması demək deyil. Yaddaş və sevgi insanın həyatında qala bilər, eyni zamanda insan yeni gündəlik həyat qurmağı da öyrənə bilər.

Xüsusilə yaxınını itirən insanların “vaxt keçdikcə hər şey əvvəlki kimi olacaq” gözləntisi də həmişə reallığa uyğun olmur. Bəzən məqsəd əvvəlki həyata tam qayıtmaq deyil. Məqsəd itkidən sonra dəyişmiş həyatın içində yeni tarazlıq yaratmaqdır.

Əgər yas yaşayan insanda ölüm haqqında düşüncələr, özünə zərər vermə fikirləri, həyatdan tamamilə imtina etmək istəyi və ya dözülməz ümidsizlik yaranırsa, bu vəziyyət xüsusilə ciddi qəbul edilməlidir. Belə hallarda insan tək buraxılmamalı və təcili peşəkar yardım göstərilməlidir.

Unutmaq olmaz ki, yas insanın zəifliyinin göstəricisi deyil. Sevdiyi insanı itirən şəxsin ağrı hiss etməsi təbiidir. Lakin bu ağrı insanın bütün həyatını uzun müddət iflic vəziyyətində saxlayırsa, artıq “zaman keçsin, özü düzələr” yanaşması kifayət etməyə bilər.

Bəzi insanlar həqiqətən də yas prosesindən uzun müddət çıxa bilmirlər. Bunun səbəbi onların mərhuma daha çox bağlı olması, itkinin qəfil və travmatik baş verməsi, əvvəlki psixoloji çətinliklər, sosial dəstəyin azlığı və ya başqa fərdi amillərlə əlaqəli ola bilər. Hər bir insanın hekayəsi fərqlidir və buna görə də yanaşma da fərdi olmalıdır. Ən vacib məqam isə budur: "sağalmaq unutmaq deyil." İnsan itirdiyi şəxsi xatırlaya-xatırlaya da həyatına davam edə bilər. Ağrı zamanla tamamilə yox olmaya bilər, lakin onun insanın bütün həyatını idarə etməsi məcburi deyil.

Buna görə uzun müddət davam edən və gündəlik həyata ciddi təsir göstərən yas yaşayan şəxslər özlərini günahlandırmamalı və yardım istəməkdən çəkinməməlidirlər. Doğru psixoloji dəstək insanın itki ilə bağlı ağrısını inkar etmədən, həmin ağrı ilə daha sağlam şəkildə yaşamağı və həyatına yenidən istiqamət verməyi öyrənməsinə kömək edə bilər.

Turan

Həmçinin oxuyun