Mikayıl Müşfiqin məşhur şeiri kimə yazılıb? – İllərlə gizli qalan hekayə  

Mikayıl Müşfiqin yaradıcılığında xüsusi yeri olan, bu gün də dillər əzbəri olaraq qalan “Yenə o bağ olaydı” şeirinin ünvanı uzun illər sirr olaraq qalıb. Bir vaxtlar çoxları düşünürdü ki, şair bu məşhur əsəri həyat yoldaşı Dilbər Axundzadəyə həsr edib. Lakin illər sonra üzə çıxan xatirələr və Arifə Məmmədxanlının öz etirafı şeirin başqa bir qadına – görkəmli yazıçı Ənvər Məmmədxanlının bacısı Arifə Məmmədxanlıya ünvanlandığını ortaya qoyub.

“Yenə o bağ olaydı” 1936-cı ilin yayında, Pirşağıda yazılıb. Bu, Mikayıl Müşfiqin həyatının sonrakı faciəli illərindən əvvəlki dövr idi. Şeirin yazıldığı vaxt Azərbaycan ədəbi mühitində repressiya dalğasının ağır kölgəsi artıq hiss olunurdu. Müşfiqin özünün isə cəmi bir neçə il sonra həbs edilərək repressiyaya məruz qalacağını, 1938-ci ildə güllələnəcəyini heç kim təsəvvür edə bilməzdi.

Şeirin ünvanının kim olduğu məsələsi isə uzun müddət açıq şəkildə danışılmayan mövzulardan biri olub. Sonradan Arifə Məmmədxanlının jurnalist və tədqiqatçı Rafael Hüseynova verdiyi müsahibə bu sirrə aydınlıq gətirib. Arifə xanım xatırlayıb ki, bir gün Müşfiqlə yolda qarşılaşıb və şair ona çatdıracağı bir şey olduğunu deyib. Daha sonra ona bükülmüş dəftər vərəqi verib.

Arifə Məmmədxanlı vərəqi evə çatdıqdan sonra açanda şeirin yuxarısında “Arifəyə. Yenə o bağ olaydı” sözlərinin yazıldığını görüb. Bu xatirə sonradan şeirin ünvanı ilə bağlı ən mühüm şahid ifadələrindən birinə çevrilib.

Maraqlıdır ki, Arifə xanım həmin şeiri də digər bu tip şeirlər kimi saxlamayıb. Onun xatirələrinə görə, ailə qurmağa hazırlaşdığı dövrdə Müşfiqdən ona yazılan bəzi şeirləri cırıb atıb. Bu qərarın arxasında isə ailə münasibətləri və gələcək həyat yoldaşının qısqanclığı ilə bağlı narahatlıqlar dayanırdı.

1936-cı ilin yayı bu hekayənin mühüm hissəsidir. Həmin dövrdə bir sıra tanınmış ədəbiyyat nümayəndələri ailələri ilə birlikdə Pirşağıda vaxt keçirirdilər. Müşfiqin də iştirak etdiyi həmin ədəbi çevrədə Ənvər Məmmədxanlı, Rəsul Rza, Əhməd Cavad və digər tanınmış isimlər vardı. Arifə Məmmədxanlı sonralar həmin günləri xatırlayarkən Müşfiqi romantik, şən və fərqli xarakterə malik bir insan kimi təsvir edib.

Şeirin özündə də həmin yay günlərinin, bağın, təbiətin və yaşanmış hisslərin izlərini görmək mümkündür. “Yenə o bağ olaydı” ifadəsi sadəcə bir məkanın xatırlanması kimi deyil, keçmişdə qalmış bir dövrə, yaşanmış anlara və geri qayıtması mümkün olmayan günlərə həsrət kimi səslənir.

Bu səbəbdən şeirin ünvanının açıqlanması əsərin tarixçəsinə marağı daha da artırıb. Çünki uzun illər ərzində oxucular şeirdəki “sən” obrazını Müşfiqin həyat yoldaşı Dilbər xanımla əlaqələndiriblər. Halbuki Arifə Məmmədxanlının öz xatirəsi və sonrakı araşdırmalar başqa bir mənzərə ortaya qoyur. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Müşfiqə həsr olunmuş materialında da şeirin Ənvər Məmmədxanlının bacısı Arifə Məmmədxanlıya yazıldığı qeyd olunur.

Bununla yanaşı, Dilbər Axundzadənin özünün də Müşfiqin bütün məhəbbət şeirlərinin ona həsr olunmadığını bildirdiyi qeyd olunur. O, bəzi şeirlərin onların ailə həyatı qurmasından əvvəl yazıldığını və Müşfiqin çox həssas, romantik təbiətli bir şair olduğunu söyləyib. Bu baxımdan şairin yaradıcılığındakı bütün məhəbbət lirikasını yalnız həyat yoldaşı ilə əlaqələndirmək düzgün olmazdı.

Müşfiqin poetik xarakterinin maraqlı tərəflərindən biri də onun gördüyü, təsirləndiyi hadisələri və insanları sürətlə poetik obrazlara çevirə bilməsi idi. Onun yaradıcılığında sevgi, təbiət, gənclik, gözəllik və həsrət mövzuları geniş yer tutur. Bəzən şairin konkret bir insandan aldığı təəssüratın şeirə çevrilməsi üçün uzun zaman lazım olmayıb.

“Yenə o bağ olaydı”nın hekayəsində də məhz belə bir romantik atmosfer hiss olunur. Bir tərəfdə 1936-cı ilin yay günləri, Pirşağı, dostlarla keçirilən məclislər və bağ həyatı, digər tərəfdə isə gənc şairin poetik dünyası dayanırdı. Müşfiqin həmin günlərdən aldığı təəssürat sonradan Azərbaycan poeziyasının ən tanınan məhəbbət şeirlərindən birinə çevrildi.

Amma əsərin taleyində qəribə bir ironiya da var. Şeir işıqlı, romantik və həyat eşqi ilə dolu bir dövrdə yaranmışdı. Halbuki onun müəllifinin qarşısında çox qaranlıq günlər vardı. Cəmi iki il sonra Mikayıl Müşfiq repressiyaya məruz qalacaq və 1938-ci ildə həyatına faciəli şəkildə son qoyulacaqdı.

Bu gün “Yenə o bağ olaydı” yalnız bir sevgi şeiri kimi deyil, həm də itirilmiş bir zamanın poetik xatirəsi kimi qəbul edilir. Şeirin kimə yazıldığı ilə bağlı illərlə davam edən sirrin açılması isə əsərin tarixçəsinə başqa bir qat əlavə edib.

Ən maraqlısı isə budur ki, həmin şeir bu gün təkcə ədəbiyyat nümunəsi kimi yaşamır. Müşfiqin sözləri illər ərzində musiqiyə də çevrilib, müxtəlif sənətçilər tərəfindən ifa olunub və yeni nəsillərə çatdırılıb. Buna görə də “Yenə o bağ olaydı”nın hekayəsi bir şeirin yaranma tarixindən daha artıqdır – burada 1930-cu illərin ədəbi mühiti, gənc bir şairin romantik dünyası, illərlə qorunan bir sirr və sonradan üzə çıxan xatirə bir araya gəlir.

Bəlkə də elə buna görə Müşfiqin “Yenə o bağ olaydı” misrası bu gün də yaddaşımızda yaşayır. Çünki şairin təsvir etdiyi bağ artıq sadəcə bir məkan deyil. O bağ keçmişdə qalmış bir gəncliyin, bir dövrün və geri qayıtması mümkün olmayan günlərin simvoluna çevrilib.

Nigar

Həmçinin oxuyun

Nazirlər Kabineti yeni qərar verib: 30 gün sonra qüvvəyə minir

 Ermənistan hökuməti sərhəd siyasətində hansı addımlara hazırlaşır? — ŞƏRH  

Azərbaycanda ordu generalı rütbəsi hələ heç kimə verilməyib – Bəs ona bərabər tutulan ali rütbələr hansılardır?  

Bakıda "Formula 1" tıxacları: Nəqliyyat böhranını necə həll etməli? — Ekspert DANIŞDI