Təzyiq niyə dərmanla düşmür? – Endokrinoloqdan MÜHÜM AÇIQLAMA

Yüksək arterial təzyiq dedikdə bir çox insanın ağlına ilk növbədə yaş, stress, artıq duz qəbulu, artıq çəki və ya hərəkətsiz həyat tərzi gəlir. Həqiqətən də bu amillər arterial təzyiqin yüksəlməsində rol oynaya bilər. Lakin hipertoniya hər zaman yalnız həyat tərzi ilə izah olunmur. Bəzi hallarda yüksək təzyiqin arxasında böyrəküstü vəzlərin, qalxanabənzər vəzin və digər endokrin sistem orqanlarının fəaliyyəti ilə bağlı problemlər dayana bilər.Belə hallarda söhbət ikincili, yəni müəyyən bir xəstəlik və ya vəziyyətin nəticəsində yaranan hipertoniyadan gedir. Endokrin mənşəli hipertoniya da ikincili hipertoniyanın səbəblərindən biridir. Endokrin xəstəliklər arasında xüsusilə birincili aldosteronizm, Kuşinq sindromu və nadir hallarda feoxromositoma arterial təzyiqin yüksəlməsinə səbəb ola bilər.

Mövzu ilə bağlı endokrinoloq Laçın Abbasova Oxu24.com-a açıqlamasında bildirib ki, yüksək təzyiqi olan şəxslərdə yalnız təzyiq göstəricisini aşağı salmağa çalışmaqla kifayətlənmək bəzi hallarda əsas problemin gözdən qaçmasına səbəb ola bilər.

“Yüksək təzyiq dedikdə əksər insanlar bunun yalnız yaş, stress və ya duzlu qidalanma ilə əlaqəli olduğunu düşünür. Amma bəzi hallarda səbəb hormonal xəstəliklər ola bilər. Buna endokrin hipertoniya deyirik. Məsələn, böyrəküstü vəzidən həddindən artıq aldosteron ifrazı, kortizol yüksəkliyi və ya bəzi nadir hormon ifraz edən şişlər arterial təzyiqin yüksəlməsinə səbəb ola bilər”, – deyə endokrinoloq bildirib.

Həkimin sözlərinə görə, hormonal səbəbli hipertoniya zamanı orqanizmdə müəyyən hormonların normadan artıq və ya nizamsız ifrazı qan təzyiqinin davamlı yüksəlməsinə gətirib çıxara bilər. Bu xəstəliklərin bəziləri nadir hesab edilsə də, xüsusilə müəyyən əlamətlər olduqda onların nəzərdən keçirilməsi vacibdir. Ən diqqətçəkən səbəblərdən biri birincili aldosteronizm, yəni böyrəküstü vəzlərin normadan artıq aldosteron hormonu istehsal etməsidir. Aldosteron böyrəklərdə natriumun və suyun saxlanılmasına təsir göstərir. Hormon həddindən artıq ifraz olunduqda orqanizmdə maye həcmi və arterial təzyiq arta, bəzi xəstələrdə isə qanda kalium səviyyəsi aşağı düşə bilər. Endocrine Society-nin 2025-ci ildə yenilənmiş klinik təlimatında birincili aldosteronizmin hipertoniyanın mühüm, lakin çox vaxt aşkarlanmayan səbəblərindən biri olduğu vurğulanır.

“Endokrin mənşəli hipertoniyadan xüsusilə bəzi hallarda şübhələnirik. Təzyiqin gənc yaşda başlaması, bir neçə dərmana baxmayaraq nəzarətə alınmaması, kaliumun aşağı olması, təzyiq yüksəlmələri ilə birlikdə ürəkdöyünmə, tərləmə və baş ağrılarının olması diqqət tələb edən əlamətlərdir”, – deyə Laçın Abbasova qeyd edib.

Mütəxəssis xüsusilə gənc yaşda başlayan hipertoniya məsələsinə diqqət çəkib. Çünki yüksək təzyiqin gənc yaşda ortaya çıxması avtomatik olaraq hormonal xəstəlik demək deyil. Lakin belə hallarda ikincili səbəblərin, o cümlədən endokrin xəstəliklərin ehtimalının həkim tərəfindən qiymətləndirilməsi məqsədəuyğun ola bilər. Eyni zamanda, bir neçə antihipertenziv dərman istifadə edilməsinə baxmayaraq təzyiqin yüksək qalması da həkim üçün mühüm siqnal ola bilər. Rezistent hipertoniya adətən bir neçə uyğun antihipertenziv preparatın istifadəsinə baxmayaraq qan təzyiqinin nəzarətə alınmaması ilə xarakterizə olunur. Belə vəziyyətlərdə dərmanların düzgün qəbul edilib-edilməməsi, ölçmə texnikası, digər xəstəliklər və dərmanların təsiri ilə yanaşı, ikincili hipertoniya səbəbləri də araşdırıla bilər. Birincili aldosteronizm bu səbəblər arasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır.bQanda kaliumun aşağı olması da müəyyən hallarda ipucu verə bilər. Xüsusilə hipertoniyası olan şəxsdə səbəbi izah olunmayan və ya sidikqovucu dərmanlarla əlaqəli olmayan hipokaliemiya müşahidə edilirsə, birincili aldosteronizm ehtimalı qiymətləndirilə bilər. Bununla belə, aşağı kaliumun başqa səbəbləri də mövcuddur və yalnız bu göstəriciyə əsaslanaraq hormonal xəstəlik diaqnozu qoymaq mümkün deyil.

Endokrinoloqun diqqət çəkdiyi digər vəziyyətlərdən biri isə təzyiq yüksəlmələri ilə birlikdə ürəkdöyünmə, güclü tərləmə və baş ağrısı tutmalarının olmasıdır. Bu əlamətlər nadir rast gəlinən feoxromositoma kimi hormon ifraz edən böyrəküstü vəzi şişlərində müşahidə oluna bilər. Feoxromositoma katexolaminlərə bənzər hormonların həddindən artıq ifrazı ilə əlaqəli olur və bəzi xəstələrdə təzyiqin tutmaşəkilli yüksəlməsi ilə özünü göstərə bilər.

“Bu əlamətlərdən hər hansı birinin olması mütləq həmin şəxsdə hormonal xəstəlik olduğu anlamına gəlmir. Ancaq xüsusilə təzyiq tutmalarla yüksəlirsə və bununla yanaşı ürəkdöyünmə, tərləmə, baş ağrısı kimi simptomlar varsa, səbəbin araşdırılması vacibdir”, – deyə həkim bildirib.

Endokrin mənşəli hipertoniyanın digər səbəblərindən biri də kortizol hormonunun həddindən artıq olması, yəni Kuşinq sindromudur. Kortizolun uzun müddət yüksək qalması arterial təzyiqin yüksəlməsi ilə yanaşı bədəndə piylərin müəyyən şəkildə toplanması, əzələ zəifliyi və dəridə bənövşəyi çatların yaranması kimi başqa əlamətlərlə də müşayiət oluna bilər. Bundan başqa, qalxanabənzər vəzin həm həddindən artıq, həm də kifayət qədər hormon istehsal etməməsi bəzi xəstələrdə qan təzyiqinə təsir göstərə bilər. Buna görə də xəstənin yalnız təzyiq göstəricisinə deyil, ümumi klinik mənzərəsinə, şikayətlərinə və digər analiz nəticələrinə birlikdə baxılması vacibdir.

Həkim vurğulayıb ki, belə hallarda əsas məqsəd yalnız təzyiqi aşağı salmaq deyil, onun arxasında dayanan səbəbi müəyyənləşdirməkdir.

“Vacib məqam budur ki, bu hallarda sadəcə təzyiq dərmanı vermək kifayət etmir. Əsas səbəb tapılıb müalicə olunarsa, bəzi xəstələrdə təzyiq əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşa, hətta müəyyən hallarda tam normallaşa bilər. Bu səbəbdən xüsusilə rezistent hipertoniya və ya erkən başlayan hipertoniya varsa, endokrin səbəblər mütləq araşdırılmalıdır”, – deyə Laçın Abbasova bildirib.

Birincili aldosteronizm şübhəsi olduqda həkim müəyyən qan analizlərindən istifadə edə bilər. 2025-ci il Endocrine Society təlimatında belə hallarda aldosteron və renin göstəricilərinin birlikdə qiymətləndirilməsi və aldosteron-renin nisbətindən istifadə edilməsi tövsiyə olunur. Kaliumun da qiymətləndirilməsi vacibdir. Lakin bu analizlərin nəticəsinə qəbul edilən bəzi dərmanlar və digər amillər təsir göstərə bildiyi üçün müayinələr həkim nəzarəti altında aparılmalıdır. Əgər hormonal səbəb müəyyən edilərsə, müalicə də həmin səbəbdən asılı olaraq dəyişir. Məsələn, birincili aldosteronizmdə xəstəliyin bir və ya hər iki böyrəküstü vəzlə əlaqəli olmasından asılı olaraq dərman müalicəsi və ya uyğun xəstələrdə cərrahi müalicə nəzərdən keçirilə bilər. Buna görə də “məndə təzyiq var, deməli ömür boyu yalnız təzyiq dərmanı içməliyəm” yanaşması bütün xəstələr üçün doğru deyil. Əvvəlcə hipertoniyanın səbəbi və onun hansı tipə aid olduğu müəyyənləşdirilməlidir. Bununla yanaşı, hər yüksək təzyiq göstəricisini hormonal xəstəliklə əlaqələndirmək də düzgün deyil. Hipertoniyaların böyük hissəsi birincili hipertoniya qrupuna daxildir və burada genetika, yaş, artıq çəki, yüksək duz qəbulu, fiziki aktivliyin azlığı, alkoqol və digər həyat tərzi amilləri rol oynaya bilər. Endokrin xəstəliklər isə ikincili hipertoniyanın mümkün səbəblərindən yalnız biridir.

Mütəxəssis hesab edir ki, xüsusilə uzun müddətdir yüksək təzyiqi olan, gənc yaşda hipertoniya diaqnozu qoyulan, bir neçə dərman qəbul etməsinə baxmayaraq təzyiqi nəzarətdə saxlaya bilməyən və ya aşağı kalium səviyyəsi aşkarlanan şəxslər məsələni yalnız dərman dozasının artırılması ilə həll etməyə çalışmamalıdır.

“Əgər təzyiqiniz uzun müddətdir yüksəkdirsə və ya bir neçə dərmana baxmayaraq normallaşmırsa, endokrinoloqa müraciət edin. Həkim şikayətlərinizi, qəbul etdiyiniz dərmanları, təzyiq göstəricilərini və laborator nəticələri birlikdə qiymətləndirərək endokrin səbəbin araşdırılmasına ehtiyac olub-olmadığını müəyyən edə bilər”, – deyə Laçın Abbasova əlavə edib.

Beləliklə, yüksək arterial təzyiq hər zaman sadəcə yaşın, stressin və ya qidalanmanın nəticəsi olmaya bilər. Bəzi xəstələrdə onun arxasında müalicə edilə bilən hormonal pozğunluq dayana bilər. Xüsusilə erkən yaşda başlayan, çətin nəzarət olunan və ya müəyyən xarakterik əlamətlərlə müşayiət edilən hipertoniya zamanı səbəbin daha ətraflı araşdırılması həm düzgün müalicə seçiminə, həm də xəstənin uzunmüddətli sağlamlığının qorunmasına kömək edə bilər.

Həmçinin oxuyun

Prezident ona yüksək vəzifə verdi - FOTO+ DOSYE

Prezident fərman İMZALADI

Nazirlər Kabineti yeni qərar verib: 30 gün sonra qüvvəyə minir

 Ermənistan hökuməti sərhəd siyasətində hansı addımlara hazırlaşır? — ŞƏRH