Beynimiz reallığı necə yaradır? Maraqlı Fakt

TİBB

103

28.08.2026, 11:59

Ətrafınızda gördüyünüz, toxunduğunuz və gündəlik həyatınızın adi bir hissəsi hesab etdiyiniz hər şeyin əslində beyninizin qurduğu bir qavrayış modeli olduğunu bilsəniz, nə hiss edərdiniz? Masaya toxunduğunuzda onun sərtliyini, küləyin üzünüzə dəyməsini, günəş işığının rənglərini və ətrafınızdakı əşyaların formasını birbaşa deyil, beyninizin emal etdiyi siqnallar vasitəsilə qəbul edirsiniz. Başqa sözlə, biz xarici dünyanı olduğu kimi görmürük; hiss orqanlarımızın qəbul etdiyi məlumatlar beyində emal olunur və nəticədə bizim “reallıq” adlandırdığımız təcrübə yaranır.

Oxu24.com-un məlumatına əsasən , insan beyni bu baxımdan olduqca mürəkkəb sistemdir. Gözlərimiz işığı qəbul edir, qulaqlarımız səs dalğalarını, dərimiz təzyiq və temperatur dəyişikliklərini hiss edir, burun və dil isə müxtəlif kimyəvi maddələr haqqında məlumat toplayır. Bütün bu məlumatlar sinir sistemi vasitəsilə beyinə ötürülür. Beyin isə həmin siqnalları birləşdirərək ətrafımızda baş verənlər haqqında vahid təsəvvür formalaşdırır. Biz də həmin təsəvvürü birbaşa reallığın özü kimi qəbul edirik.Məsələn, gözümüzün gördüyü rənglər kainatdakı bütün elektromaqnit şüalanmanın yalnız kiçik bir hissəsidir. İnsan gözü əsasən görünən işıq adlandırılan məhdud diapazona həssasdır. Halbuki elektromaqnit spektrində radio dalğalarından tutmuş mikrodalğalara, infraqırmızı və ultrabənövşəyi şüalara, rentgen və qamma şüalarına qədər çox geniş diapazon mövcuddur. Biz bunların böyük əksəriyyətini birbaşa görə bilmirik. Deməli, gözümüzün qarşısında olan dünya, əslində, kainatın bütün fiziki mənzərəsinin yalnız bizim hiss orqanlarımızın imkan verdiyi hissəsidir.

Toxunma hissimiz də bundan az maraqlı deyil. Gündəlik həyatda bir əşyaya toxunduqda sanki onun səthinə birbaşa təmas etdiyimizi düşünürük. Lakin maddənin mikroskopik quruluşuna baxdıqda mənzərə tamam fərqli görünür. Atomların daxilində nüvə və elektronlardan ibarət mürəkkəb quruluş var və atomun böyük hissəsi klassik mənada “boşluq” kimi təsvir edilə bilər. İki cismin bir-birinə yaxınlaşması zamanı onların elektron buludları və elektromaqnit qarşılıqlı təsirləri mühüm rol oynayır. Buna görə əlimizi masanın içindən keçirmirik və masa bizə sərt görünür.Bu səbəbdən “insan həyatı boyu heç nəyə toxunmayıb” ifadəsi maraqlı elmi metafora kimi səslənsə də, onu sözün hərfi mənasında qəbul etmək düzgün olmaz. Biz fiziki qarşılıqlı təsirlər vasitəsilə əşyalarla real şəkildə təmasdayıq. Sadəcə, gündəlik “toxunmaq” anlayışının arxasında atom və elektromaqnit səviyyəsində çox daha mürəkkəb proseslər dayanır.

Maddənin quruluşu da təsəvvür etdiyimizdən daha qəribədir. Əlimizdəki daş, telefon və ya stul bizə tamamilə bərk və dəyişməz görünür. Lakin mikroskopik səviyyədə atomlar hərəkətdədir və maddənin xüsusiyyətləri onun atomlarının düzülüşü, enerji vəziyyəti və bir-biri ilə qarşılıqlı təsirləri ilə müəyyən olunur. Buna görə gündəlik həyatda “bərk cisim” adlandırdığımız anlayış mikroskopik dünyada daha mürəkkəb fiziki mənzərəyə çevrilir.Beynimiz isə bütün bu mürəkkəbliyi bizim üçün sadələşdirir. Əgər insan beyni ətraf mühitdən daxil olan bütün fiziki məlumatları olduğu kimi şüura çatdırmağa çalışsaydı, bunu emal etmək praktiki olaraq mümkün olmazdı. Buna görə sinir sistemi məlumatları seçir, müqayisə edir, əvvəlki təcrübələrlə əlaqələndirir və bizə istifadə edə biləcəyimiz bir qavrayış təqdim edir.Məhz buna görə optik illüziyalar da yaranır. Bəzən gözümüz eyni görüntünü görür, lakin beynimiz onu müxtəlif cür şərh edir. Eyni rəng fərqli fonlarda başqa cür görünə, hərəkətsiz şəkil hərəkət edirmiş kimi qəbul edilə və ya ölçülər olduğundan fərqli görünə bilər. Bu, gözümüzün “xarab olması” demək deyil. Əksinə, beynin görüntünü necə sürətlə və avtomatik şəkildə şərh etdiyini göstərir.Ən maraqlı məqam isə budur: bütün bunlar dünyanı “saxta” etmir. Masa yenə masadır, ağac yenə ağacdır, insan bədəni də fiziki olaraq mövcuddur. Sadəcə bizim həmin dünyanı qavrama üsulumuz reallığın özü ilə eyni şey deyil. Biz reallığın özünü deyil, hiss orqanlarımızdan gələn məlumatların beynimizdə formalaşdırdığı modelini yaşayırıq.

Bəs atomları bir yerdə saxlayan qarşılıqlı təsirlər və fundamental qüvvələr birdən-birə yox olsaydı necə? Bu, gündəlik həyatda baş verə biləcək real hadisə deyil və “kainatın saniyələr ərzində kosmik toza çevrilməsi” kimi təsvir elmi baxımdan həddindən artıq sadələşdirilmiş ssenaridir. Kainatın quruluşunda elektromaqnit qarşılıqlı təsirlər mühüm rol oynasa da, maddənin sabitliyi yalnız “maqnit sahəsi” ilə izah edilmir. Burada elektromaqnit qüvvəsi, güclü və zəif nüvə qarşılıqlı təsirləri, cazibə və kvant mexanikasının qanunları birlikdə rol oynayır.Yəni bizi əhatə edən dünya düşündüyümüzdən daha qəribədir, amma bu, onun qeyri-real olduğu anlamına gəlmir. Əksinə, adi görünən bir stuldan tutmuş insan bədəninə, planetlərdən ulduzlara qədər hər şeyin arxasında gözlə görünməyən nəhəng fiziki proseslər dayanır.

Bəlkə də ən heyrətamiz fakt budur: kainat haqqında təsəvvürümüz məhdud olsa da, həmin məhdud qavrayışın arxasındakı qanunları araşdırmağa qadir olan beynin özü də bu kainatın bir hissəsidir. Biz həm kainatı müşahidə edirik, həm də kainatın yaratdığı maddədən ibarət bir şüur vasitəsilə onu anlamağa çalışırıq.

Həmçinin oxuyun