Yaxın Şərqin taleyi NECƏ OLACAQ?

SİYASƏT

02.11.2026, 22:25

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

Yaxın Şərq yenidən böyük hərbi qarşıdurma təhlükəsi ilə üz-üzədir. ABŞ və İsrailin 2026-cı il fevralın 28-də İrana qarşı başlatdığı hərbi əməliyyatlardan sonra regionda yaranan böhran səngimək əvəzinə yeni mərhələyə keçib. İyun ayında Pakistanın vasitəçiliyi ilə əldə olunan atəşkəs və anlaşma genişmiqyaslı döyüşləri dayandırsa da, tərəflər arasında etimad yaranmayıb. Sonrakı aylarda qarşılıqlı zərbələr, dəniz nəqliyyatına təhdidlər və sanksiyalar ətrafındakı mübahisələr atəşkəsin dayanıqlığını ciddi şəkildə zəiflədib.

Hazırda Vaşinqtonla Tehran arasında əsas mübarizə diplomatik masada davam edir. Lakin bu mübarizənin arxasında hər iki tərəfin bir-birindən qəbul etməsini istədiyi siyasi və strateji şərtlər dayanır. ABŞ İranın nüvə proqramı ilə bağlı məsələlərin danışıqların başlanğıcından etibarən həllini tələb edir. Tehran isə əvvəlcə ABŞ-ın dəniz blokadasının aradan qaldırılmasını, neft ixracına qoyulan məhdudiyyətlərin yumşaldılmasını, dondurulmuş maliyyə vəsaitlərinin azad edilməsini və hərbi qarşıdurmanın bütün istiqamətlərdə dayandırılmasını istəyir. Bu mövqelər arasındakı fərq danışıqların nəticəyə çatmasını çətinləşdirir.

Noyabrın ilk günlərində diplomatik təmasların əsas ünvanı Qətərin paytaxtı Doha olub. Qətər vasitəçiləri İran rəsmiləri ilə danışıqlar apararaq Vaşinqton və Tehran arasında razılaşma üçün yeni layihə üzərində işləyiblər. Noyabrın 2-də yayılan məlumata görə, İran nümayəndələri Dohadan ayrılıb, lakin danışıqların davam etdirilməsi üçün yeni görüş ehtimalı saxlanılıb. Vasitəçilərin iştirakı ilə hazırlanmış sənədin layihəsi tərəflərə təqdim olunmaq üçün dövriyyəyə buraxılıb. Beləliklə, diplomatik kanal açıq qalsa da, hələlik konkret razılaşma əldə edilməyib.

Danışıqların ən mühüm mövzularından biri Hörmüz boğazıdır. Fars körfəzini Oman körfəzi ilə birləşdirən bu strateji su yolu dünya enerji ticarətinin əsas arteriyalarından biridir. Qlobal neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz daşımalarının əhəmiyyətli hissəsi məhz bu marşrutdan keçir. Boğazda gəmiçiliyin məhdudlaşdırılması və təhlükəsizlik risklərinin artması yalnız İran və ABŞ-ın münasibətlərinə deyil, dünya iqtisadiyyatına da birbaşa təsir göstərir.

Tehran noyabrın 2-də Hörmüz boğazının iki gün ərzində açılması imkanını nəzərdə tutan təklif irəli sürdüyünü bildirib. İranın xarici işlər rəsmilərinin açıqlamalarına görə, bunun üçün ABŞ əvvəlcə İran limanlarına tətbiq etdiyi dəniz blokadasını dayandırmalı, neft ixracına qoyulan məhdudiyyətləri aradan qaldırmalı və Tehranın irəli sürdüyü digər şərtləri qəbul etməlidir. İran həmçinin boğazdan keçən gəmilərin İran və Omanla razılaşdırılmış marşrut üzrə hərəkət etməsini istəyir. Vaşinqtonun bu şərtləri qəbul etdiyinə dair isə hələlik təsdiqlənmiş məlumat yoxdur.

Hörmüz boğazı ətrafındakı gərginliyin təhlükəli tərəfi ondan ibarətdir ki, burada baş verən hər hansı insident qısa müddətdə regional böhrana çevrilə bilər. Oktyabrın sonlarında boğaz yaxınlığında hərəkət edən tankerlə bağlı partlayış və yanğın xəbərləri, eləcə də Qətərə məxsus mayeləşdirilmiş təbii qaz tankerinin zədələnməsi barədə məlumatlar dəniz nəqliyyatının təhlükəsizliyinə dair narahatlıqları artırıb. Belə hadisələrin davam etməsi sığorta xərclərinin yüksəlməsinə, gəmiçilik marşrutlarının dəyişdirilməsinə və enerji qiymətlərində yeni dalğalanmalara səbəb ola bilər.

ABŞ-ın mövqeyində də ikili yanaşma müşahidə olunur. Prezident Donald Tramp diplomatik həllə üstünlük verdiyini bildirsə də, İrana qarşı yeni hərbi əməliyyat ehtimalını istisna etmir. Dövlət katibi Marko Rubio da Vaşinqtonun danışıqları davam etdirdiyini, lakin zərurət yaranacağı təqdirdə hərbi imkanlardan istifadə edə biləcəyini bəyan edib. ABŞ-ın vitse-prezidenti Cey Di Vensin İranın təhlükəsizlik dairələrindəki nüfuzlu şəxsə məktub göndərməsi isə diplomatik kanalın yenidən fəallaşdırılması cəhdi kimi qiymətləndirilir.

Noyabrın 3-də ABŞ-da keçiriləcək aralıq seçkilər də bu prosesin siyasi fonunu mürəkkəbləşdirir. Tramp administrasiyasının seçkilər ərəfəsində yeni hərbi əməliyyata başlamamaqla bağlı mövqeyi barədə məlumatlar yayılıb. Lakin seçkilərdən sonra Vaşinqtonun hansı addımı atacağı məlum deyil. İran tərəfi isə ABŞ-ın daxili siyasi proseslərinin Tehranla münasibətlərdə əsaslı dəyişiklik yaradacağına inanmadığını bildirir. Bu baxımdan, seçkilərdən sonrakı dövr diplomatik danışıqların taleyi üçün mühüm mərhələ ola bilər.

İranın nüvə proqramı mübahisənin ən çətin hissəsi olaraq qalır. Vaşinqton Tehranı yüksək səviyyədə zənginləşdirilmiş uran ehtiyatları ilə bağlı konkret öhdəlik götürməyə çağırır. ABŞ üçün nüvə proqramının məhdudlaşdırılması və beynəlxalq nəzarətin təmin edilməsi istənilən uzunmüddətli razılaşmanın əsas şərtlərindəndir. İran isə əvvəlcə blokadanın və sanksiyaların aradan qaldırılmasını tələb edir, nüvə məsələsinin dərhal danışıqların mərkəzinə gətirilməsinə qarşı çıxır. Tərəflər arasındakı bu ardıcıllıq mübahisəsi əslində daha dərin etimadsızlığın göstəricisidir: Vaşinqton əvvəlcədən yoxlanıla bilən nüvə təminatları istəyir, Tehran isə ABŞ-ın verdiyi vədlərin sonradan dəyişdirilməyəcəyinə zəmanət tələb edir.

Böhran artıq İran və ABŞ sərhədlərindən kənara çıxıb. Körfəz ölkələri müharibənin yenidən alovlanmasının onların enerji obyektlərinə, limanlarına və nəqliyyat infrastrukturuna zərbə vura biləcəyindən narahatdır. Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Bəhreyn və Səudiyyə Ərəbistanı üçün əsas məsələ yalnız təhlükəsizliyin qorunması deyil, həm də regionun beynəlxalq ticarət və investisiya mərkəzi kimi mövqeyinin itirilməməsidir. Bu ölkələrdən gələn diplomatik çağırışlarda hərbi həllin böhranı aradan qaldırmayacağı, əksinə, daha geniş qarşıdurmaya səbəb ola biləcəyi vurğulanır.

İranın regiondakı müttəfiqləri və tərəfdaşları ilə bağlı vəziyyət də danışıqların mürəkkəbliyini artırır. Livanda İsrail və Hizbullah arasında qarşıdurmanın davam etməsi, Yəməndə husilərin fəaliyyəti və Qırmızı dənizdə gəmiçiliyə yönələn təhlükələr böhranın bir neçə istiqamətdə inkişaf etdiyini göstərir. Tehran müharibənin yalnız İran ərazisi ilə məhdudlaşdırılmasını qəbul etməyərək bütün cəbhələrdə atəşkəsə nail olunmasını istəyir. Vaşinqton isə regional təhlükəsizlik məsələlərini İranın nüvə proqramı və müttəfiq silahlı qruplara dəstəyi ilə birlikdə nəzərdən keçirir. Bu fərq razılaşmanın əhatə dairəsi barədə tərəflər arasında ciddi fikir ayrılığı yaradır.

Çin və Rusiya da diplomatik prosesə diqqətlə yanaşırlar. Hər iki dövlət regionda genişmiqyaslı müharibənin qarşısının alınmasına dair siyasi həll çağırışları səsləndirir. Pekin üçün əsas maraq enerji təchizatının və ticarət marşrutlarının sabitliyidir. Moskva isə ABŞ-ın Yaxın Şərqdəki hərbi və siyasi imkanlarının genişlənməsini öz geosiyasi maraqları baxımından izləyir. Bununla belə, bu dövlətlərin mövqeləri və çağırışları hələlik Vaşinqtonla Tehran arasındakı əsas ziddiyyətləri aradan qaldırmağa kifayət etmir.

Yaxın Şərqdə yaranmış vəziyyətin üç mümkün istiqaməti görünür. Birinci istiqamət vasitəçilərin iştirakı ilə mərhələli razılaşmanın əldə olunmasıdır. Bu halda əvvəlcə Hörmüz boğazında gəmiçiliyin bərpası, blokadanın yumşaldılması və humanitar məsələlərin həlli, daha sonra isə nüvə proqramı və sanksiyalar üzrə geniş danışıqlar gündəmə gələ bilər. İkinci istiqamət danışıqların nəticəsiz qalması, lakin tərəflərin birbaşa genişmiqyaslı müharibədən yayınaraq məhdud qarşıdurmanı davam etdirməsidir. Üçüncü və ən təhlükəli istiqamət isə yeni hərbi zərbələrin başlanması, İranın cavab hücumları və Körfəz ölkələrinin də münaqişəyə daha dərindən cəlb olunmasıdır. Bunlar təsdiqlənmiş proqnozlar deyil, hazırkı vəziyyətdən irəli gələn mümkün ssenarilərdir.

Əsas problem ondan ibarətdir ki, tərəflər atəşkəsi qorumaq istədiklərini bildirsələr də, onun davamlı olması üçün lazım olan siyasi şərtlər barədə razılığa gələ bilmirlər. ABŞ İranın nüvə və regional fəaliyyətinə dair təminatlar istəyir, İran isə əvvəlcə iqtisadi və hərbi təzyiqlərin dayandırılmasını tələb edir. Bu qarşılıqlı şərtlər həll edilmədikcə, atəşkəs tam sülhə çevrilməyəcək.

Yaxın Şərqdəki böhran artıq yalnız iki dövlətin münasibətləri məsələsi deyil. Hörmüz boğazında təhlükəsizlik, dünya enerji bazarının sabitliyi, Körfəz ölkələrinin gələcəyi və beynəlxalq güclər arasındakı rəqabət bu qarşıdurmanın nəticələrindən asılıdır. Noyabrın ilk günlərində Dohada davam edən diplomatik təmaslar yeni razılaşma üçün imkan yaratsa da, tərəflərin mövqeləri arasındakı məsafə hələ də böyükdür. Regionda atəşkəsin taleyi indi yalnız hərbi gücdən deyil, Vaşinqtonun və Tehranın qarşılıqlı güzəştə nə dərəcədə hazır olmasından asılıdır.

Şəmsi QOCA