Şəhərlərin gecə işıqları yuxusuzluq problemini dərinləşdirir — Necə xilas ola bilərik?

TİBB

15.06.2026, 12:49

Müasir dünyada başımızı qaldırıb səmaya baxanda ulduzları görmək demək olar ki, qeyri-mümkün olub. Böyük şəhərləri bürüyən neon işıqlar, nəhəng monitorlar, addımbaşı rast gəlinən reklam lövhələri və fasiləsiz küçə işıqlandırılması gecələrimizi gündüzə çevirib. Ekoloqlar və tibb ekspertləri xəbərdarlıq edir: bəşəriyyət tamamilə yeni və görünməz bir təhlükə ilə – "İşıq çirklənməsi" ilə üz-üzədir.

Oxu24.com xəbər verir ki, süni işıqların həddindən artıq və nizamsız istifadəsi təkcə təbiətin tarazlığını pozmur, həm də insan biologiyasına bərpaolunmaz zərbələr vurur.

Niyə ulduzları görə bilmirik?

Şəhərlərdəki güclü işıq selinin atmosferdəki toz və qaz zərrəciklərinə çırpılaraq göy üzünə doğru yayılması nəticəsində "göy qübbəsinin parlaması" (skyglow) hadisəsi baş verir. Bu süni parlaqlıq kainatın dərinliklərindən gələn zəif ulduz işıqlarını boğur. Araşdırmalara görə, dünya əhalisinin təxminən 80%-i, Avropa və Şimali Amerika sakinlərinin isə demək olar ki, 99%-i ulduzsuz, süni şəkildə işıqlandırılmış səmada yaşayır. Böyük şəhərlərdə böyüyən yeni nəsil Samanyolu qalaktikasını real həyatda heç vaxt görmür.

Yuxu hormonumuz necə məhv olur?

İnsan bədəni milyonlarla ildir ki, təbii sutkalıq ritmə (sirkad ritm) – yəni gündüzün işığına və gecənin qaranlığına uyğun proqramlaşıb. Qaranlıq düşəndə beynimizdəki epifiz vəzi bədəni yuxuya hazırlayan, hüceyrələri yeniləyən və immuniteti gücləndirən melatonin hormonu ifraz etməyə başlayır.

Şəhər işıqları, xüsusən də LED ekranlardan və neon lövhələrdən yayılan mavi işıq dalğası beynimizi aldadır. Beyin elə zənn edir ki, hələ də gündüzdür və melatonin ifrazını dayandırır.

Nəticədə, xroniki yuxusuzluq vüsət alır: İnsanlar saatlarla yata bilmir, yatsalar belə yuxunun dərin fazasına keçə bilmirlər.

1.İmmunitet zəifləyir: Melatonin ifrazı düşdüyü üçün bədənin xərçəng hüceyrələrinə qarşı müqaviməti azalır.

2.Psixoloji gərginlik artır: Yuxu rejiminin pozulması birbaşa depressiyaya, aqressiyaya və xroniki yorğunluğa yol açır.

Heyvanlar və bitkilər də zərər görür

İşıq çirklənməsi təkcə insanları deyil, canlı aləmi də fəlakətə sürükləyir. Gecə ov edən heyvanlar yollarını azır, köçəri quşlar göydələnlərin güclü işıqlarına aldanaraq binalara çırpılıb tələf olurlar. Yeni doğulan dəniz tısbağaları dənizin ulduzlu əksini tapmaq əvəzinə, magistral yolların neon işıqlarına doğru qaçaraq avtomobillərin altında qalırlar. Hətta şəhərdəki ağaclar belə süni işıqlar ucbatından fəsillərin dəyişməsini hiss edə bilmir və yarpaqlarını vaxtında tökmürlər.

Çıxış yolu nədir?

Mütəxəssislər bildirirlər ki, bu problemi tamamilə həll etmək olmasa da, zərərini minimuma endirmək mümkündür. Bunun üçün:

1. Küçə və bina işıqlandırılmasında işığı birbaşa göyə deyil, yalnız yerə doğru yönləndirən xüsusi qapaqlı lampalardan istifadə edilməlidir.

2. Gecə saat 12-dən sonra nəhəng reklam monitorları və neon lövhələr söndürülməli və ya parlaqlığı azaldılmalıdır.

3. Vətəndaşlar evlərində tam qaranlıq mühit yaradan pərdələrdən istifadə etməli və yatmazdan ən azı 1 saat öncə telefon və televizor ekranlarından uzaq durmalıdırlar.

Çimnaz Telmanqızı

Həmçinin oxuyun