Böyrək daşı nədən yaranır?  AÇIQLAMA  

Böyrəklər orqanizmdə maddələr mübadiləsinin son məhsullarının xaric edilməsində, maye və elektrolit balansının qorunmasında, arterial təzyiqin tənzimlənməsində mühüm rol oynayan orqanlardandır. Buna görə də böyrəklərin fəaliyyətində yaranan hər hansı problem uzun müddət diqqətdən kənarda qalarsa, zamanla daha ciddi fəsadlara səbəb ola bilər. Mütəxəssislər xüsusilə böyrək xəstəliklərinin bir çox hallarda ilkin mərhələdə aşkar simptomlarla müşayiət olunmadığını bildirirlər. Bu səbəbdən risk qrupunda olan insanların vaxtaşırı laborator müayinələrdən keçməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Klinik biokimya mütəxəssisi Səkinə Ağayeva Oxu24.com-a açıqlamasında böyrək sağlamlığı, böyrək daşlarının yaranma səbəbləri, maye və duz qəbulu, eləcə də böyrəklərin fəaliyyətini qiymətləndirmək üçün aparılan əsas laborator müayinələr barədə danışıb.

Mütəxəssis bildirib ki, böyrək daşlarının yaranmasının əsas mexanizmlərindən biri sidikdə müəyyən mineral və maddələrin konsentrasiyasının artmasıdır. Xüsusilə kalsium və oksalatın yüksək səviyyədə olması kalsium tərkibli daşların formalaşmasına, sidiyin həddindən artıq turş olması isə sidik turşusu daşlarının yaranmasına şərait yarada bilər. Kifayət qədər maye qəbul edilməməsi də bu prosesdə mühüm risk faktorlarından biridir. Çünki orqanizm kifayət qədər su qəbul etmədikdə sidik daha qatı olur və daş əmələ gətirən maddələrin kristallaşması asanlaşır. Böyrək daşlarının yaranmasında bəzi metabolik pozğunluqlar, artıq çəki, müəyyən qidalanma xüsusiyyətləri, ailəvi meyillilik və təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları da rol oynaya bilər.

Səkinə Ağayeva qeyd edib ki, böyrək daşı problemi yaşayan insanlarda yalnız “çox su içmək” tövsiyəsi ilə kifayətlənmək düzgün deyil. Əvvəlcə daşın hansı tərkibdə olduğu, onun ölçüsü və yaranmasına səbəb ola biləcək faktorlar müəyyənləşdirilməlidir. Çünki müxtəlif tip daşlarda qidalanma və müalicə yanaşması fərqli ola bilər. Məsələn, kalsium-oksalat daşları olan şəxslərdə yüksək natrium qəbulu risk yarada bilər. Eyni zamanda həddindən artıq heyvani zülal qəbulu da bəzi daşların yaranma ehtimalını artıra bilər. Buna görə qidalanma fərdi şəkildə qiymətləndirilməli, lazım gəldikdə həkim və dietoloqun tövsiyələri nəzərə alınmalıdır.

“Doktor, böyrək xəstəsiyəmsə, duz istifadəsini azaltmalıyam?” sualına cavab verən mütəxəssis bildirib ki, natrium qəbulunun məhdudlaşdırılması bir çox böyrək və ürək-damar xəstələri üçün əhəmiyyətlidir. Həddindən artıq duz qəbulu arterial təzyiqin yüksəlməsinə, orqanizmdə mayenin saxlanmasına və böyrəklərin üzərinə düşən yükün artmasına səbəb ola bilər. Bundan başqa, yüksək natrium qəbulu bəzi insanlarda sidiklə kalsiumun daha çox xaric olunmasına və nəticədə kalsium tərkibli böyrək daşlarının yaranma riskinin artmasına da təsir göstərə bilər. Buna görə gündəlik qidalanmada xüsusilə hazır və emal olunmuş məhsulların, fast-foodların, çox duzlu konservlərin və digər yüksək natriumlu qidaların miqdarına diqqət etmək lazımdır.

Mütəxəssis maye qəbulu ilə bağlı məsələyə də xüsusi diqqət çəkib. Sağlam insanlarda kifayət qədər su içmək sidiyin durulaşmasına və böyrək daşlarının qarşısının alınmasına kömək edə bilər. Lakin “hər böyrək xəstəsi gündə mütləq eyni miqdarda su içməlidir” demək düzgün deyil. Xüsusilə xroniki böyrək xəstəliyi, böyrək çatışmazlığı, ürək çatışmazlığı, bədəndə ödem və ya sidik ifrazının azalması olan şəxslərdə maye qəbulu fərdi şəkildə müəyyənləşdirilməlidir. Belə hallarda həddindən artıq su qəbulu da arzuolunmaz nəticələrə səbəb ola bilər. Ona görə xəstənin qəbul etməli olduğu maye miqdarı onun böyrək funksiyasına, sidik ifrazına, yanaşı xəstəliklərinə və həkim tövsiyəsinə əsasən müəyyən edilməlidir.

Səkinə Ağayeva bildirib ki, xroniki böyrək xəstəliyi zamanı əsas məqsədlərdən biri xəstəliyin proqressivləşməsinin qarşısını almaq və böyrək funksiyasını mümkün qədər uzun müddət qorumaqdır. Bunun üçün arterial təzyiqin və qan şəkərinin nəzarətdə saxlanılması, düzgün qidalanma, fiziki aktivlik, həkim tərəfindən təyin olunan müalicəyə əməl edilməsi və laborator göstəricilərin mütəmadi izlənməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Diabet və yüksək arterial təzyiq xroniki böyrək xəstəliyinin əsas risk faktorları sırasında yer alır.

“Böyrəklərimin vəziyyətini yoxlatmaq üçün hansı analizləri verməliyəm?” sualına cavab olaraq mütəxəssis qeyd edib ki, ilkin qiymətləndirmədə bir neçə əsas laborator göstərici mühüm məlumat verir. Bunların arasında qanda kreatinin səviyyəsinin müəyyənləşdirilməsi və həmin göstərici əsasında eGFR – təxmini yumaqcıq filtrasiya sürətinin hesablanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. eGFR böyrəklərin qanı nə dərəcədə süzdüyünü qiymətləndirməyə kömək edən əsas göstəricilərdən biridir. Bununla yanaşı, ümumi sidik analizi, sidikdə albumin/kreatinin nisbəti, qanda elektrolitlər, qlükoza və digər göstəricilər də həkimin qərarından asılı olaraq müayinəyə daxil edilə bilər.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, sidikdə albuminin müəyyənləşdirilməsi xüsusilə vacibdir. Çünki albuminuriyanın yaranması böyrək zədələnməsinin erkən göstəricilərindən biri ola bilər. Sidik albumin/kreatinin nisbəti böyrək zədələnməsinin qiymətləndirilməsi və xəstəliyin gedişinin izlənməsi üçün istifadə olunan əsas testlərdəndir. Buna görə yalnız kreatininin normal çıxmasına əsaslanaraq “böyrəklərim tam sağlamdır” qənaətinə gəlmək düzgün deyil. Böyrək sağlamlığının qiymətləndirilməsində həm eGFR, həm də sidik albumininin vəziyyəti nəzərə alınmalıdır.

Səkinə Ağayeva vurğulayıb ki, böyrəkləri qorumağın ən vacib yollarından biri risk faktorlarını vaxtında nəzarətə götürməkdir. Arterial təzyiqin yüksək olması, şəkərli diabet, artıq çəki, siqaret istifadəsi, düzgün olmayan qidalanma, həddindən artıq duz və bəzi hallarda nəzarətsiz dərman istifadəsi böyrəklərin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Xüsusilə ağrıkəsici preparatların uzun müddət və həkim nəzarəti olmadan qəbul edilməsi böyrəklər üçün risk yarada bilər. Buna görə dərmanların istifadəsi zamanı da diqqətli olmaq lazımdır.

Mütəxəssis bildirib ki, böyrək xəstəliklərinin əlamətləri hər zaman spesifik olmur. Böyrək nahiyəsində və ya belin yan hissəsində ağrı, sidikdə qan, sidiyin rəngində və görünüşündə dəyişiklik, sidik ifrazının azalması, tez-tez sidiyə getmə, xüsusilə gecələr sidiyə qalxmanın artması, sidikdə köpüklənmə, ayaqlarda, əllərdə və üzdə şişkinlik kimi əlamətlər diqqətdən kənarda saxlanılmamalıdır. Lakin bu əlamətlərin hər biri yalnız böyrək xəstəliyinə xas deyil və müxtəlif səbəblərlə də bağlı ola bilər. Məsələn, sidikdə qan və ya bel ağrısı böyrək daşı, infeksiya və digər sidik yolları problemləri ilə əlaqəli ola bilər.

“İnsanlar bəzən yalnız güclü ağrı yarananda böyrəklərində problem olduğunu düşünürlər. Halbuki bəzi xroniki böyrək xəstəlikləri uzun müddət ciddi ağrı vermədən inkişaf edə bilər. Buna görə xüsusilə şəkərli diabeti, yüksək arterial təzyiqi, ürək-damar xəstəliyi olan, ailəsində böyrək xəstəliyi müşahidə edilən və ya əvvəllər böyrək problemi yaşamış şəxslərin mütəmadi tibbi nəzarətdə olması vacibdir. Sadə qan və sidik analizləri böyrəklərin vəziyyəti barədə mühüm məlumat verə bilər”, – deyə Səkinə Ağayeva bildirib.

Onun sözlərinə görə, laborator müayinələrin nəticələrini də yalnız ayrı-ayrı rəqəmlər kimi qiymətləndirmək olmaz. Kreatininin nəticəsi insanın yaşı, cinsi, əzələ kütləsi və digər faktorlarla birlikdə dəyərləndirilir, eGFR isə böyrək funksiyasının daha düzgün qiymətləndirilməsinə kömək edir. Eyni zamanda sidikdə albuminin olub-olmaması, arterial təzyiq, qan şəkəri və digər klinik göstəricilər birlikdə nəzərdən keçirilməlidir. Şübhəli və ya dəyişmiş nəticə aşkarlandıqda isə özbaşına müalicəyə başlamaq əvəzinə nefroloq, uroloq və ya digər müvafiq həkimə müraciət etmək lazımdır.

Mütəxəssis əlavə edib ki, böyrəkləri qorumaq üçün sağlam və balanslı qidalanmaq, duz qəbulunu məhdudlaşdırmaq, kifayət qədər və fərdi vəziyyətə uyğun maye qəbul etmək, arterial təzyiqi və qan şəkərini nəzarətdə saxlamaq, artıq çəkidən qorunmaq və laborator göstəriciləri həkim tövsiyəsinə uyğun olaraq mütəmadi yoxlatdırmaq vacibdir. Böyrək daşı olan şəxslərdə isə daşın növünün müəyyənləşdirilməsi gələcəkdə təkrarlanmanın qarşısının alınması üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Səkinə Ağayeva sonda insanlara müraciət edərək böyrək sağlamlığına yalnız problem yarandıqdan sonra deyil, əvvəlcədən diqqət yetirməyin vacibliyini vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, vaxtında aparılan müayinələr böyrək funksiyasındakı dəyişiklikləri erkən mərhələdə müəyyən etməyə və uyğun tədbirlər görməyə imkan verə bilər.

“Əgər sizdə və ya yaxınlarınızda böyrək nahiyəsində ağrı, ayaqlarda, əllərdə və üzdə şişkinlik, gecələr tez-tez sidiyə getmə, sidik miqdarının azalması, sidiyin rəngində dəyişiklik, sidikdə qan və ya davamlı köpüklənmə kimi əlamətlər varsa, bunu diqqətdən kənarda saxlamayın. Həkimə müraciət edərək müvafiq qan və sidik analizlərindən keçmək məsləhətdir. Unutmayaq ki, erkən diaqnostika bir çox xəstəliklərdə olduğu kimi, böyrək xəstəliklərinin də vaxtında aşkarlanmasına və xəstəliyin gedişinə nəzarət etməyə imkan verən ən mühüm amillərdən biridir”, – deyə klinik biokimya mütəxəssisi Səkinə Ağayeva Oxu24.com-a açıqlamasında bildirib.

Nigar

Həmçinin oxuyun

SON DƏQİQƏ! Un bahalaşdı

Androloq kişilərlə bağlı elə məlumatı açıqladı ki,...

Prezidentin bu Fərmanı nələri dəyişəcək?  — İqtisadçı DANIŞIR

Kainatın ən böyük sirli bölgələrindən biri –Nəhəng boşluqda nə var?