İnsulin dirəncini necə qırmaq olar? – Endokrinoloqdan AÇIQLAMA

TİBB

01.10.2026, 18:08

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

İnsulin dirənci son illərdə xüsusilə artıq çəki, qarın nahiyəsində piylənmə, hərəkətsiz həyat tərzi və qidalanma problemləri ilə bağlı ən çox müzakirə olunan mövzulardan birinə çevrilib. Bir çox insan özündə insulin dirənci olduğunu düşündükdə ilk olaraq hansı analizləri verməli olduğunu və bu vəziyyəti necə aradan qaldıra biləcəyini soruşur. Lakin insulin dirəncinin qiymətləndirilməsi yalnız bir analizə baxmaqla aparılmamalı, nəticələr insanın ümumi sağlamlıq vəziyyəti və digər risk faktorları ilə birlikdə dəyərləndirilməlidir.

Endokrinoloq Müjgan Rüstəmlinin Oxu24.com-a açıqlamasında bildirib ki, insulin dirənci olan şəxslərdə müalicənin əsas istiqamətlərindən biri həyat tərzinin dəyişdirilməsidir. Həkimin sözlərinə görə, bəzi hallarda dərman müalicəsinə ehtiyac yarana bilər, lakin qidalanmanın, fiziki aktivliyin, yuxunun və ümumi həyat tərzinin qaydaya salınması müalicənin mühüm hissəsini təşkil edir.

“İnsulin dirəncinin müalicəsi, ilk növbədə, fərdi yanaşma tələb edir. İnsanın çəkisi, qidalanması, fiziki aktivliyi, qan şəkərinin səviyyəsi, yanaşı xəstəlikləri və digər göstəricilər nəzərə alınmalıdır. Lazım gəldikdə həkim dərman müalicəsi də təyin edə bilər. Amma hər bir insanın bilməli olduğu əsas məsələ həyat tərzi dəyişikliyidir”, – deyə Müjgan Rüstəmli bildirib.

Onun sözlərinə görə, insulin dirənci ilə mübarizədə ilk diqqət edilməli məsələlərdən biri qidalanmadır. Burada məqsəd bütün karbohidratları və ya müəyyən qida qruplarını tamamilə menyudan çıxarmaq deyil. Daha çox şəkərli içkilərin, əlavə şəkərin, şirniyyatların, yüksək dərəcədə emal olunmuş və qida dəyəri aşağı olan məhsulların qəbulunu azaltmaq, rasionu isə daha keyfiyyətli qidalar hesabına formalaşdırmaq vacibdir.

Amerika Diabet Assosiasiyasının 2026-cı il tövsiyələrində də prediabet və diabet zamanı qidalanmada tərəvəzlər, bütöv meyvələr, paxlalılar, tam taxıllar, yağsız protein mənbələri, qoz-fındıq və toxumlar kimi qidaların üstünlük təşkil etməsi, şəkərli içkilərin, şirniyyatların, rafinə olunmuş taxılların və yüksək dərəcədə emal edilmiş qidaların məhdudlaşdırılması tövsiyə edilir.

“Qidalanma dedikdə yalnız ‘şəkər yeməyin’ demək kifayət deyil. Rasionun ümumi keyfiyyəti dəyişməlidir. Zülal və liflə zəngin qidalar, tərəvəzlər, paxlalılar, tam taxıllar və digər keyfiyyətli məhsullar gündəlik qidalanmada yer almalıdır. Eyni zamanda əlavə şəkər və ultraemal olunmuş qidaların qəbulu mümkün qədər azaldılmalıdır”, – deyə endokrinoloq qeyd edib.

Mütəxəssis insulin dirənci olan şəxslərin fiziki aktivliyini artırmasının da mühüm əhəmiyyət daşıdığını bildirib. Hərəkətsizlik orqanizmin metabolik sağlamlığına mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də insanın gündəlik həyatına uyğun fiziki aktivliyin artırılması, uzun müddət oturmağın azaldılması və müntəzəm hərəkətin həyat tərzinə çevrilməsi tövsiyə olunur.

“İkinci vacib məsələ fiziki aktivlikdir. İnsan öz imkanına uyğun hərəkət etməlidir. Burada mütləq ağır idman etməkdən söhbət getmir. Əsas məsələ hərəkətsiz həyat tərzindən uzaqlaşmaq və fiziki aktivliyi davamlı şəkildə artırmaqdır. Xüsusilə artıq çəkisi olan insanlarda qidalanma ilə yanaşı fiziki aktivliyin artırılması çox mühümdür”, – deyə Müjgan Rüstəmli vurğulayıb.

Həkim yuxu rejiminə də xüsusi diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, sağlam həyat tərzindən danışarkən yalnız qidalanma və idman nəzərdə tutulmamalıdır. Yuxunun müddəti və keyfiyyəti də ümumi metabolik sağlamlığın bir hissəsidir. Buna görə gecə-gündüz rejiminin mümkün qədər sabit saxlanılması və kifayət qədər yuxunun təmin edilməsi də insulin dirənci ilə mübarizədə nəzərə alınmalıdır.

Bəs insan insulin dirəncinin olub-olmadığını necə müəyyən edə bilər? Bu sualın cavabında da yalnız bir analizə əsaslanmaq düzgün deyil. Həkimlərin istifadə etdiyi üsullardan biri acqarına qlükoza və insulin göstəricilərinin birlikdə qiymətləndirilməsi və bu məlumatlardan HOMA-IR kimi göstəricinin hesablanmasıdır. Lakin HOMA-IR üçün bütün insanlara tətbiq olunan vahid “2,5-dən yuxarıdırsa, insulin dirənci var” sərhədi mövcud deyil. Laboratoriyanın istifadə etdiyi üsul, insulin ölçümünün xüsusiyyətləri və şəxsin klinik vəziyyəti nəticənin şərhinə təsir göstərə bilər.

“İnsulin dirəncini qiymətləndirərkən qanda acqarına qlükoza və insulin göstəricilərinə baxmaq mümkündür. Bu göstəricilər əsasında HOMA-IR hesablanır. Amma burada rəqəmləri təkbaşına şərh etmək olmaz. HOMA-IR müəyyən bir göstəricidir, lakin onu universal şəkildə ‘bu rəqəmdən yuxarıdırsa, insulin dirənci var’ formasında təqdim etmək düzgün deyil. Nəticəni həkim insanın digər göstəriciləri ilə birlikdə qiymətləndirməlidir”, – deyə endokrinoloq bildirib.

Eyni zamanda insulin dirənci ilə prediabet və diabet anlayışlarını bir-birindən fərqləndirmək vacibdir. İnsulin dirənci orqanizmin insulinə cavabının azalması ilə əlaqəli metabolik vəziyyətdir, lakin onun qiymətləndirilməsi ilə diabet diaqnozu eyni şey deyil. Prediabet və 2-ci tip diabetin skrininqi və diaqnostikasında acqarına plazma qlükozası, HbA1c və 75 qramlıq qlükoza yüklənməsindən iki saat sonra ölçülən qlükoza göstəricisi əsas istifadə olunan testlər sırasındadır.

Məsələn, hamilə olmayan şəxslərdə HbA1c göstəricisinin 5,7–6,4 faiz arasında olması, acqarına qlükozanın 100–125 mg/dL, yəni 5,6–6,9 mmol/L olması və ya 75 qramlıq OGTT-dən iki saat sonra qlükozanın 140–199 mg/dL, yəni 7,8–11,0 mmol/L olması prediabet diapazonuna uyğun gəlir. Diabet diaqnozu üçün isə daha yüksək göstəricilər və uyğun klinik qiymətləndirmə tələb olunur.

Buna görə “insulin dirəncim varmı?” sualına cavab almaq istəyən şəxs özbaşına yalnız insulin analizi verib nəticəyə əsasən diaqnoz qoymamalıdır. Həkim risk faktorlarından asılı olaraq acqarına qlükoza, HbA1c, lazım gəldikdə OGTT, lipid profili və digər müayinələri də istəyə bilər. NIDDK insulin dirənci və prediabet zamanı xolesterin və triqliseridlər kimi göstəricilərin də yüksələ biləcəyini qeyd edir.

Mütəxəssis qeyd edib ki, artıq çəkisi və ya piylənməsi olan, fiziki aktivliyi aşağı olan, ailəsində şəkərli diabet tarixçəsi bulunan, yüksək təzyiqi olan, polikistik yumurtalıq sindromu və ya digər metabolik risk faktorları olan şəxslərdə qan şəkəri ilə bağlı müayinələrə daha ciddi yanaşmaq lazımdır. Amerika Diabet Assosiasiyasının 2026-cı il tövsiyələri də belə risk faktorları olan şəxslərdə prediabet və 2-ci tip diabet üçün skrininqi nəzərdən keçirməyi tövsiyə edir.

“Əgər insanda insulin dirənci və ya prediabet aşkarlanıbsa, burada əsas məsələ yalnız analiz nəticəsini aşağı salmaq deyil. Əsas məqsəd metabolik sağlamlığı yaxşılaşdırmaq və gələcəkdə 2-ci tip diabet riskini azaltmaqdır. Bunun üçün həyat tərzinin dəyişdirilməsi müalicənin əsas hissələrindən biridir”, – deyə Müşgan Rüstəmli bildirib.

Onun sözlərinə görə, insan həyat tərzində dəyişiklik etdikdə nəticəni yalnız tərəzidəki rəqəmlə qiymətləndirməməlidir. Qidalanmanın yaxşılaşdırılması, fiziki aktivliyin artırılması, artıq çəkidə tədricən çəki itkisinin əldə olunması və yuxu rejiminin normallaşdırılması birlikdə metabolik sağlamlığa müsbət təsir göstərə bilər. Amerika Diabet Assosiasiyasının 2026-cı il tövsiyələrində artıq çəki və piylənməsi olan şəxslər üçün fərdiləşdirilmiş qidalanma, fiziki aktivlik və davranış yanaşmaları ilə birlikdə ən azı 5–7 faiz çəki itkisinin hədəflənməsi də qeyd olunur.

“Ən vacib vurğulamaq istədiyim məsələ budur: insulin dirənci aşkarlanıbsa, insan yalnız dərmana ümid etməməlidir. Həkim dərman təyin etsə də, etməsə də, həyat tərzinin dəyişdirilməsi çox vacibdir. Qidalanmanı düzəltmək, fiziki aktivliyi artırmaq, yuxunu qaydaya salmaq və artıq çəki varsa, onu həkim nəzarəti ilə azaltmaq nəticələrin yaxşılaşmasına kömək edir”, – deyə endokrinoloq əlavə edib.

Mütəxəssis sonda bildirib ki, sosial şəbəkələrdə insulin dirənci ilə bağlı müxtəlif “gizli əlamətlər”, sürətli müalicə üsulları və konkret analiz rəqəmləri haqqında çoxsaylı məlumatlar yayılır. Lakin hər bir insanda eyni əlamətlərin müşahidə olunması və ya bir analiz göstəricisinin müəyyən həddi keçməsi avtomatik olaraq insulin dirənci və ya diabet diaqnozu demək deyil. Bu səbəbdən şikayəti və risk faktoru olan şəxslərin analiz nəticələrini həkimlə birlikdə qiymətləndirməsi daha doğrudur. Prediabet erkən müəyyən edildikdə həyat tərzi dəyişiklikləri ilə 2-ci tip diabetə keçidin qarşısının alınması və ya gecikdirilməsi mümkündür.

Hazırladı: Nigar

Həmçinin oxuyun