İnternetdə bir dəfə yayılan məlumat insanı ömürlük cəzalandırmalıdırmı?  -HÜQUQİ ŞƏRH

Rəqəmsal reputasiya, şəxsi həyatın toxunulmazlığı və insanın keçmişindən azad olmaq hüququ haqqında hüquqşünas Ellada Bayramovanın Oxu24.com saytına hüquqi şərhi.

Bir insan haqqında internetdə yayılan məlumat bəzən onun həyatında baş vermiş hadisədən daha uzunömürlü olur. Hadisə bitir, mübahisə unudulur, araşdırma yekunlaşır, insan həyatını yenidən qurmağa çalışır. Lakin internetdəki məlumat qalır. İllər əvvəl yazılmış xəbər, təsdiqlənməmiş ittiham, şəxsi yazışmanın ekran görüntüsü və ya müəyyən bir hadisəni əks etdirən video insanın adı axtarış sisteminə daxil edilən kimi yenidən qarşısına çıxır. İşəgötürən, iş ortağı, müştəri və ya onunla ilk dəfə tanış olan şəxs insanı bu məlumat əsasında qiymətləndirə bilər. Beləliklə, keçmişdə baş vermiş hadisə təkcə xatirəyə çevrilmir, insanın bu gününü və gələcəyini müəyyən edən amilə çevrilir.

Burada hüquq üçün prinsipial bir sual yaranır: insanın keçmişi onun gələcəyinə nə vaxta qədər təsir göstərə bilər? Bir vaxtlar ictimai maraq doğurmuş məlumatın internetdə əbədi qalması cəmiyyətin məlumat almaq hüququnun təminatıdır, yoxsa müəyyən hallarda şəxsin rəqəmsal mühitdə davamlı cəzalandırılmasına çevrilir?

Bu məsələni yalnız internetdən məlumatın silinməsi tələbi kimi qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Söhbət insanın şəxsi həyatının toxunulmazlığından, şərəf və ləyaqətinin qorunmasından, informasiya azadlığından və rəqəmsal mühitdə hüquqlarının hansı həddə təmin edilməsindən gedir. Müasir hüququn qarşısında duran çətinlik bu hüquqlardan birini digərinin hesabına mütləqləşdirmədən onların arasında ədalətli tarazlıq yaratmaqdır.

İnternetin yaddaşı və insanın dəyişmək hüququ

Ənənəvi informasiya mühitində xəbərin ictimai təsiri müəyyən zaman çərçivəsində formalaşırdı. Qəzetdə dərc edilən məlumatın təsiri azala, ictimai diqqət başqa hadisələrə yönələ bilirdi. Rəqəmsal mühit isə keçmişi daim əlçatan saxlayır. Axtarış sistemləri, sosial şəbəkələr və müxtəlif internet arxivləri illər əvvəl dərc olunmuş məlumatı saniyələr ərzində yenidən üzə çıxara bilir.

Bu xüsusiyyət özlüyündə mənfi deyil. Rəqəmsal arxivlər tarixi yaddaşın qorunmasına, ictimai əhəmiyyətli məlumatların əldə edilməsinə, jurnalist araşdırmalarının izlənilməsinə və dövlət orqanlarının fəaliyyətinə ictimai nəzarətə imkan yaradır. Lakin eyni texnologiya keçmişdə baş vermiş hadisənin insanın bugünkü kimliyini müəyyən edən yeganə meyara çevrilməsinə də səbəb ola bilər.

Məsələn, illər əvvəl barəsində cinayət ittihamı irəli sürülmüş, lakin sonradan bəraət almış şəxsin adı axtarış sistemində hələ də ittiham xəbərləri ilə əlaqələndirilə bilər. Xəbər ilkin mərhələdə doğru məlumatı əks etdirmiş olsa belə, sonrakı hüquqi nəticənin göstərilməməsi oxucuda yanlış təsəvvür yarada bilər. Başqa bir halda, müəyyən əmələ görə cəzasını çəkmiş və sonradan qanuna uyğun həyat sürən şəxsin keçmiş məhkumluğu hər yeni iş müraciətində onun əleyhinə işləyə bilər.

Bu nümunələrdə problem həmişə məlumatın yalan olması deyil. Bəzən məlumat faktiki baxımdan doğrudur, lakin natamamdır, köhnəlib və ya əvvəlki kontekstdən ayrılaraq təqdim edilir. Deməli, rəqəmsal hüquqların müdafiəsi yalnız yalan məlumatın düzəldilməsi ilə məhdudlaşmır. Məlumatın nə qədər müddət saxlanılması, hansı məqsədlə yayımlanması, hazırda ictimai maraq daşıyıb-daşımaması və onun insana yaratdığı nəticələr də əhəmiyyət kəsb edir.

İnsan dəyişə bilər, həyatını yenidən qura bilər, səhvindən nəticə çıxara bilər və ya barəsindəki ilkin ittihamın əsassız olduğu müəyyən edilə bilər. Hüquqi sistem insanın dəyişmək imkanını tanıyırsa, rəqəmsal mühitdə də onun keçmişinin hər zaman və hər şəraitdə dəyişməz hökmə çevrilməsinə laqeyd yanaşmamalıdır.

Azərbaycan qanunvericiliyi bu məsələyə necə yanaşır?

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası şəxsi həyatın toxunulmazlığını və məlumat azadlığını eyni hüquqi sistem daxilində təmin edir. Konstitusiyanın 32-ci maddəsi şəxsi və ailə həyatının sirrini qoruyur, şəxsin şəxsi həyatı haqqında məlumatların qanunsuz toplanmasına, saxlanılmasına, istifadəsinə və yayılmasına qarşı təminatlar müəyyən edir. Həmin maddənin V hissəsinə əsasən, hər kəs onun barəsində toplanmış və həqiqətə uyğun olmayan, tam olmayan və ya qanunun tələbləri pozulmaqla əldə edilmiş məlumatların düzəldilməsini və ya çıxarılmasını tələb etmək hüququna malikdir. 

Konstitusiyanın 50-ci maddəsi isə hər kəsin qanuni yolla məlumat axtarmaq, əldə etmək, ötürmək, hazırlamaq və yaymaq azadlığını, habelə kütləvi informasiya azadlığını təmin edir. Eyni maddənin III hissəsi hüquqları pozan və ya mənafelərə xələl gətirən məlumatın təkzib edilməsi və ona cavab verilməsi hüququna təminat verir.

Bu müddəalar bir-birini inkar etmir. Əksinə, hüquqi qiymətləndirmənin iki əsas istiqamətini müəyyən edir: bir tərəfdən, insan yanlış, natamam və qanunsuz əldə edilmiş şəxsi məlumatlardan müdafiə olunmalıdır; digər tərəfdən, cəmiyyətin qanuni informasiya əldə etmək imkanları qorunmalıdır.

Lakin burada mühüm hüquqi fərq var. Konstitusiyanın 32-ci maddəsində məlumatın düzəldilməsi və ya çıxarılması tələbi üçün müəyyən edilmiş əsaslar bütün həqiqi məlumatların yalnız köhnəldiyinə görə avtomatik silinməsini nəzərdə tutmur. Başqa sözlə, Azərbaycan Konstitusiyasının bu müddəasından internetdə insan haqqında mövcud olan istənilən məlumatı istənilən vaxt sildirmək üçün şərtsiz hüquq nəticəsi çıxarmaq olmaz.

Bununla belə, məlumatın həqiqi olması da onun istənilən formada, istənilən məqsədlə və qeyri-məhdud müddət ərzində yayılmasına avtomatik hüquqi əsas vermir. Şəxsi həyatın müdafiəsi, fərdi məlumatların qanuni emalı, şərəf və ləyaqətin qorunması və ifadə azadlığının sərhədləri konkret vəziyyətin xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməlidir.

«Unudulmaq hüququ»: keçmişi silmək, yoxsa onun təsirini məhdudlaşdırmaq?

Beynəlxalq hüquq müzakirələrində bu problem çox vaxt «unudulmaq hüququ» — right to be forgotten anlayışı ilə ifadə olunur. Lakin bu anlayışın mahiyyəti insanın keçmişinin tarixdən silinməsi və ya cəmiyyətin xoşagəlməz məlumatlardan məhrum edilməsi deyil.

Məsələn, Avropa İttifaqı Ədalət Məhkəməsi 2014-cü ildə Google Spain işi üzrə qərarında müəyyən şərtlərlə axtarış sistemindən şəxsin adı əsasında aparılan axtarış nəticələrindəki bəzi keçidlərin çıxarılmasını tələb etmək imkanını tanıyıb. Burada vacib məqam odur ki, axtarış nəticəsində keçidin çıxarılması ilkin məqalənin yerləşdiyi internet səhifəsinin avtomatik silinməsi demək deyil. Məlumat ilkin mənbədə qala, lakin şəxsin adı ilə axtarış aparıldıqda həmin keçid artıq görünməyə bilər.

Bu fərq hüquqi baxımdan son dərəcə əhəmiyyətlidir. Çünki bəzi hallarda problemin həlli üçün məlumatın tam silinməsi zəruri olmaya bilər. Məlumatın yenilənməsi, yanlış hissələrin düzəldilməsi, sonrakı məhkəmə qərarı barədə əlavə məlumatın yerləşdirilməsi, şəxsi müəyyən etməyə imkan verən detalların anonimləşdirilməsi və ya axtarış nəticələrində görünmənin məhdudlaşdırılması daha mütənasib vasitə ola bilər.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Hurbain Belçikaya qarşı işi üzrə Böyük Palatanın 2023-cü il qərarı da bu mübahisənin mürəkkəbliyini göstərir. İş qəzetin internet arxivində uzun illər əvvəl dərc edilmiş və ölümcül yol-nəqliyyat hadisəsinə görə məhkum edilmiş şəxsi müəyyən etməyə imkan verən məqalə ilə bağlı idi. Məhkəmə konkret halları, şəxsin ictimai tanınmışlıq səviyyəsini, vaxtın keçməsini, məqalənin şəxsin həyatına təsirini və arxivlərin qorunması marağını nəzərə alaraq məqalənin anonimləşdirilməsinin ifadə azadlığını pozmadığı qənaətinə gəldi. Eyni zamanda, qərar hər köhnə xəbərin silinməli olduğu barədə ümumi qayda yaratmadı. 

Bu yanaşmanın mahiyyəti keçmişi inkar etmək deyil, keçmiş məlumatın bugünkü hüquqi və sosial nəticələrini konkret şəraitdə qiymətləndirməkdir. Hər bir halda məlumatın saxlanılması və ya ona çıxışın məhdudlaşdırılması arasında seçim avtomatik deyil, əsaslandırılmış hüquqi təhlil tələb edir.

İctimai maraqla şəxsi həyatın sərhədi haradadır?

İnternetdəki məlumatın silinməsi məsələsində ən çətin sual onun hələ də ictimai maraq daşıyıb-daşımamasıdır. Çünki cəmiyyətin məlumat almaq hüququ yalnız insanların şəxsi həyatına maraq göstərməsi ilə eyniləşdirilə bilməz.

Dövlət vəzifəsi tutan şəxslərin fəaliyyəti, ictimai vəsaitlərin istifadəsi, vəzifə səlahiyyətlərindən sui-istifadə iddiaları, ictimai təhlükəsizlik və cəmiyyət üçün əhəmiyyətli hadisələr barədə məlumatların saxlanılması və əlçatan olması mühüm ictimai funksiyaya xidmət edə bilər. Belə məlumatın sadəcə müəyyən müddət keçdiyinə görə silinməsi ictimai nəzarətə və tarixə çıxışa zərər vura bilər.

Digər tərəfdən, ictimai maraqla sadəcə maraq doğuran məzmun arasında fərq qoyulmalıdır. İnsanların şəxsi münasibətləri, ailə həyatı, şəxsi yazışmaları və intim xarakterli görüntüləri cəmiyyətin diqqətini cəlb edə bilər. Lakin bu diqqət özlüyündə həmin məlumatların yayılmasını hüquqi baxımdan zəruri etmir.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin yanaşmasında şəxsi həyatla ifadə azadlığı arasında tarazlıq yaradılarkən məlumatın ictimai müzakirəyə töhfəsi, şəxsin ictimai statusu, məlumatın mövzusu, əldə edilmə şəraiti, məzmunu, forması və nəticələri kimi meyarlar nəzərə alınır. 

Məsələn, ictimai vəzifəli şəxsin rəsmi fəaliyyəti ilə birbaşa bağlı faktların ictimai əhəmiyyəti onun şəxsi həyatının intim detalları ilə eyni deyil. Eyni zamanda, ictimaiyyətə məlum olan şəxs də şəxsi həyatının toxunulmazlığı hüququnu itirmir. Şəxsin tanınmış olması onun barəsində istənilən məlumatın məhdudiyyətsiz yayılmasına icazə kimi qiymətləndirilə bilməz.

Beləliklə, əsas sual məlumatın maraqlı olub-olmaması deyil, onun yayılmasının qanuni məqsədə xidmət edib-etməməsi, həmin məqsəd üçün zəruri olub-olmaması və şəxsin hüquqlarına müdaxilənin mütənasibliyidir.

Keçmiş ittihamlar və insanın ikinci şansı

Məsələnin ən həssas tərəflərindən biri keçmiş ittihamların və məhkumluq barədə məlumatların internetdə uzun müddət qalmasıdır. Xüsusilə ilkin məlumatla yekun hüquqi nəticə arasında fərq olduqda, köhnə xəbər insanın hüquqi statusu haqqında yanlış təsəvvür yarada bilər.

Barəsində cinayət işi başlanmış şəxsin adı xəbər başlığında çəkilə bilər. Lakin cinayət işinin başlanması, şəxsin təqsirləndirilməsi və məhkəmə tərəfindən təqsirli bilinməsi hüquqi baxımdan fərqli mərhələlərdir. Əgər şəxs sonradan bəraət alırsa, əvvəlki ittiham xəbərinin dəyişmədən qalması və axtarış nəticələrində daha çox görünməsi onun reputasiyasına ciddi təsir göstərə bilər. Belə halda hüquqi problemin mahiyyəti yalnız keçmiş məlumatın mövcudluğunda deyil, sonrakı hüquqi nəticənin ictimaiyyətə çatdırılmamasındadır.

Eyni qaydada, cəzasını çəkmiş şəxsin keçmiş məhkumluğu barədə məlumatın hər bir kontekstdə və qeyri-məhdud müddət ərzində onun əleyhinə istifadə edilməsi cəmiyyətə reinteqrasiya məsələsini də gündəmə gətirir. Hüquq sistemi bir tərəfdən cinayət barədə ictimai məlumatın qorunmasını, digər tərəfdən isə şəxsin cəmiyyətə qayıtmaq və qanuni həyat qurmaq imkanlarını nəzərə almalıdır.

Bu, keçmişin tamamilə silinməsi tələbi deyil. Söhbət məlumatın hansı şəraitdə, hansı məqsədlə və nə dərəcədə aktual formada təqdim edilməsinin hüquqi cəhətdən əsaslandırılmasından gedir. Tarixi faktı saxlamaqla insanı həmin faktla ömürlük eyniləşdirmək arasında ciddi fərq var.

Şəxsi yazışmalar və görüntülər: məlumatın həqiqiliyi onun yayılmasına haqq qazandırırmı?

Rəqəmsal reputasiyaya təsir edən məlumatların hamısı jurnalist materialları və ya rəsmi xəbərlər deyil. Bəzən şəxsi yazışmalar, səs yazıları, fotolar və videolar şəxsin razılığı olmadan sosial şəbəkələrdə yayılır. Belə materiallar sonradan müxtəlif səhifələrdə təkrar paylaşılır, kontekstdən çıxarılır və ilkin mənbədən asılı olmayaraq geniş auditoriyaya çatır.

Burada məlumatın həqiqiliyi ilə onun yayılmasının qanuniliyi bir-birindən ayrılmalıdır. Yazışmanın həqiqi olması onun ictimaiyyətə açıqlanmasının avtomatik olaraq qanuni olması demək deyil. Məlumatın şəxsi və ya ictimai xarakteri, necə əldə edilməsi, yayılma məqsədi, şəxsin razılığı və qanunla nəzərdə tutulmuş istisnalar ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Xüsusilə şəxsi həyatın intim sahəsinə aid görüntülərin yayılması insanın ləyaqətinə, təhlükəsizliyinə və sosial həyatına ciddi təsir göstərə bilər. Belə hallarda «bu məlumat artıq internetdə var» arqumenti onun təkrar yayılmasını öz-özlüyündə hüquqi cəhətdən əsaslandırmır. Hər yeni paylaşımın məqsədi, məzmunu və doğurduğu nəticələr konkret şəraitdə qiymətləndirilməlidir.

Rəqəmsal mühitdə məlumatın bir dəfə yayılmasından sonra onun tamamilə yox edilməsinin çətin olması da şəxsin müdafiə hüququnu mənasızlaşdırmamalıdır. Əksinə, hüquqi müdafiə yanlış məlumatın düzəldilməsi, qanunsuz yayımın dayandırılması, mövcud olduqda silinmə tələbləri və qanunla nəzərdə tutulmuş digər vasitələr vasitəsilə həyata keçirilə bilər. Hansı vasitənin tətbiq edilə bilməsi isə konkret faktlardan və qüvvədə olan qanunvericilikdən asılıdır.

Hüquqi müdafiə hansı formada həyata keçirilə bilər?

İnternetdə yayılan məlumat şəxsin hüquqlarını pozduqda ilk növbədə problemin xarakterini dəqiq müəyyən etmək lazımdır. Məlumat yalandırsa, natamamdırsa, şəxsi həyata qanunsuz müdaxilə edirsə və ya hüquqi nəticələri təhrif edirsə, tələb ediləcək müdafiə vasitəsi də həmin pozuntunun xarakterinə uyğun seçilməlidir.

Bəzi hallarda məlumatın təkzib edilməsi və ya düzəldilməsi, şəxsin cavabının dərc olunması, ilkin materiala sonrakı hüquqi nəticəni əks etdirən məlumatın əlavə edilməsi, şəxsi məlumatların qanunsuz emalına qarşı müdafiə və ya qanuni əsaslar olduqda materialın çıxarılması tələb edilə bilər. Məlumatın internetdə qalması ilə onun axtarış sistemlərində hansı formada görünməsi də fərqli məsələlərdir.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası şəxsin həqiqətə uyğun olmayan, natamam və ya qanunun tələbləri pozulmaqla əldə edilmiş məlumatların düzəldilməsini və ya çıxarılmasını tələb etmək hüququnu tanıyır, kütləvi informasiya vasitələrində dərc edilmiş və hüquqları pozan məlumatlarla bağlı təkzib və cavab hüququna təminat verir. Lakin konkret tələb irəli sürülərkən məlumatın mənbəyi, onun yayılma forması, məlumatı yayan şəxsin və ya qurumun hüquqi statusu və tətbiq edilə bilən qanun normaları nəzərə alınmalıdır. 

Əhəmiyyətli olan başqa bir məqam da budur: hüquqi müdafiə həmişə məlumatın tam silinməsini tələb etməli deyil. Əgər məqsədə məlumatın düzəldilməsi, əlavə izahın yerləşdirilməsi və ya şəxsi müəyyən etməyə imkan verən detalların məhdudlaşdırılması ilə nail olmaq mümkündürsə, bu vasitələr ifadə azadlığına daha az müdaxilə etməklə şəxsin hüquqlarını qoruya bilər.

Nəticədə insan keçmişindən ibarət deyil

Rəqəmsal dövr hüquqa yeni sual ünvanlayır: məlumatı qorumaqla insanın gələcəyini qorumaq arasında tarazlıq necə yaradılmalıdır? Bu suala nə bütün köhnə məlumatların silinməsi, nə də internetdə bir dəfə yayılan hər məlumatın əbədi saxlanılması ilə cavab vermək mümkündür.

Cəmiyyətin keçmişi bilmək, ictimai əhəmiyyətli hadisələri araşdırmaq və jurnalist arxivlərini qorumaq hüququ var. İnsanların isə şəxsi həyatının toxunulmazlığı, reputasiyasının müdafiəsi və barələrində yayılan məlumatların qanuni, düzgün və kontekstə uyğun təqdim edilməsini tələb etmək hüququ var. Bu hüquqların heç biri avtomatik olaraq digərini aradan qaldırmır.

Hüquqi dövlətin vəzifəsi keçmişi silmək deyil, keçmişin insan üzərində əsassız və qeyri-mütənasib hökmə çevrilməsinin qarşısını almaqdır. Bəzən bunun üçün məlumatın düzəldilməsi, bəzən onun sonrakı hüquqi nəticələrlə tamamlanması, bəzən axtarış nəticələrində görünməsinin məhdudlaşdırılması, bəzi hallarda isə məlumatın saxlanılmasının davam etdirilməsi əsaslı ola bilər. Həlledici meyar avtomatik qayda deyil, hər bir işin xüsusiyyətlərinə əsaslanan hüquqi qiymətləndirmədir.

İnternetin yaddaşı insanın vicdanı və ya məhkəmə hökmü deyil. O, hadisələri saxlaya bilər, lakin insanın bütün həyatını bir hadisəyə endirmək hüququna malik deyil. Hüququn vəzifəsi həqiqəti gizlətmək yox, həqiqətin də insan hüquqlarını qoruyan qanuni sərhədlər daxilində təqdim edilməsini təmin etməkdir. Çünki insanın keçmişi onun tarixinin bir hissəsidir, bütün gələcəyinin hökmü deyil.

Həmçinin oxuyun

Bakı və Sumqayıtda bu ərazidə yaşayanlar  köçürülə bilər  - SƏBƏB AÇIQLANDI

Bizi necə izləyirlər?  -Hüquqşünas Ellada Bayramovanın  ŞƏRHİ

Ceyhun Bayramovun Türkiyədəki bu jesti VİRAL OLDU -VİDEO

Prezident İlham Əliyev Türkiyəyə niyə getmədi? - TƏHLİL