Pedaqoji ixtisaslarda qəbul planı yenidən nəzərdən keçirilməlidir – Ekspertdən TƏKLİF

CƏMİYYƏT

314

10.07.2026, 22:15

Azərbaycanda hər il minlərlə gənc pedaqoji ixtisaslar üzrə ali təhsil müəssisələrini bitirsə də, əmək bazarında müvafiq iş yerlərinin tapılması ciddi problemə çevrilir. Müəllimlərin İşə Qəbulu (MİQ) müsabiqəsində təklif olunan real vakansiyaların sayı məzunların ümumi sayından xeyli aşağıdır.

Bu xroniki disbalans həm gənc mütəxəssislərin işsiz qalmasına, həm də təhsil sahəsində dövlət resurslarının səmərəsiz bölünməsinə yol açır. Mövcud vəziyyət əmək bazarında müəllim hazırlığı ilə real tələbat arasında balansın hansı mexanizmlərlə qurulmalı olduğu məsələsini kəskin şəkildə gündəmə gətirir. Problemin həlli yolları və növbəti illərdə pedaqoji ixtisaslar üzrə qəbul planlarının optimallaşdırılması zərurəti təhsil ekspertləri tərəfindən geniş təhlil olunur.

Mövzu ilə bağlı Oxu24.com-a açıqlama verən təhsil eksperti Şəmsi Qoca əmək bazarındakı real vəziyyəti qiymətləndirib, disbalansın aradan qaldırılması üçün atılmalı olan konkret addımları və strateji həll yollarını diqqətə çatdırıb:

"Azərbaycanda hər il pedaqoji ixtisasları təxminən 4 000 ilə 5 000 arasında məzun bitirdiyi halda, Müəllimlərin İşə Qəbulu (MİQ) müsabiqəsində təklif olunan real vakansiyaların sayı adətən 1 500 - 2 500 civarında dəyişir (bunun da böyük hissəsi kənd və rayon məktəblərinin payına düşür). Bu xroniki disbalansı aradan qaldırmaq və məzun sayı ilə real tələbatı tam bərabərləşdirmək üçün plan yerləri ən azı 40% ilə 50% arasında azaldılmalıdır”.

Onun sözlərinə görə, bu məsələyə rəqəmləri mexaniki şəkildə ixtisar etməklə yanaşmaq böyük risklər yaradır. Əmək bazarında real balansı qurmaq üçün atılmalı olan konkret addımlar aşağıdakı kimidir:

1. Selektiv (seçici) ixtisarlar aparılmalıdır. Bütün fənlər üzrə qəbul eyni dərəcədə azaldıla bilməz. Məsələn, İbtidai sinif, Azərbaycan dili və ədəbiyyatı, Tarix kimi fənlər üzrə həm universitetlərdə həddindən artıq yer ayrılır, həm də MİQ-də bir yerə yüzlərlə namizəd düşür. Bu ixtisaslar üzrə plan yerləri 50% və daha çox azaldılmalıdır. Əvəzində isə STEAM fənləri, İnformatika, Rəqəmsal bacarıqlar və inklüziv təhsil üzrə mütəxəssis hazırlığı artırılmalı və ya stabil saxlanmalıdır.

2. Regional tələb-təklif prinsipi tətbiq olunmalıdır. Bakı, Sumqayıt və Gəncə kimi böyük şəhərlərdə demək olar ki, vakansiya yoxdur, amma bölgələrdə müəllim çatışmazlığı hələ də qalır. Qəbul planını ümumi azaltmaq yerinə, regional universitetlərin (məsələn, Gəncə, Lənkəran, Mingəçevir, Naxçıvan dövlət universitetlərinin) pedaqoji korpusuna həmin bölgənin növbəti 4 ildəki demoqrafik göstəricilərinə və müəllimlərin təqaüd yaşlarına əsaslanan hədəfli sifarişlər verilməlidir.

3. Kəmiyyət keyfiyyətə çevrilməlidir. Plan yerlərinin azaldılması universitetlərin maliyyə gəlirlərinə təsir edə bilər. Bunun qarşısını almaq üçün pedaqoji ixtisaslara qəbul barajı (keçid balı) ciddi şəkildə yüksəldilməlidir. Universitetlərə daha az, amma daha savadlı və motivasiyalı tələbələr qəbul olunmalıdır. Azalan tələbə sayının büdcə fərqi isə dövlət tərəfindən gələcəyin yüksək ixtisaslı müəllimlərinin yetişdirilməsi üçün qrantlar şəklində kompensasiya edilməlidir.

Şəmsi Qoca vurğulayıb ki, qəbul planını birdən-birə kəskin azaltmaq təhsil sistemində şok yarada bilər:

“Təhsil Nazirliyi və Dövlət İmtahan Mərkəzi növbəti 5-10 il üçün “Məktəblərin Demoqrafik Xəritəsi”ni çıxarmalıdır. Pedaqoji qəbul planları hər il təkamül yolu ilə (məsələn, hər il 10% azaltmaqla) ümumilikdə 40-50% səviyyəsinə endirilməli, paralel olaraq müəllimlik peşəsinin nüfuzu və rəqabət mühiti qorunmalıdır".