DİQQƏT! Bu eksperiment psixiatriya tarixini dəyişdi

MARAQLI

237

15.07.2026, 17:05

Həyatda heç bir psixoloji probleminiz olmadığı halda, sizi dəli elan edib psixiatriya xəstəxanasına qapata bilərlərmi? İlk baxışdan bu sual qorxu filmlərinin ssenarisini xatırladır. Lakin elm tarixi sübüt edir ki, bu, tamamilə real bir ssenaridir. 1973-cü ildə amerikalı psixoloq Devid Rozenhanın (David Rosenhan) həyata keçirdiyi və psixiatriyanın mahiyyətini ciddi şəkildə şübhə altına alan qaranlıq eksperiment elmi dünyada əsl şok effekti yaradıb.

Oxu24.com oxucularını tibb tarixinin ən məşhur və səs-küylü araşdırmasının təfərrüatları ilə tanış edir:Hər şey 1973-cü ildə Devid Rozenhanın tamamilə psixi sağlam olan 8 nəfəri (onların arasında özü də var idi) gizli missiya ilə müxtəlif klinikalara göndərməsi ilə başladı. Bu insanların yeganə vəzifəsi klinikalara müraciət edərək "qəribə səslər eşitdiklərini" demək idi. Onlar yalnız bu uydurma şikayəti dilə gətirdilər və nəticədə hamısı dərhal hospitalizasiya olundu.

Klinikalarda onlara ağır diaqnozlar qoyuldu: 8 nəfərdən 7-nə şizofreniya, 1 nəfərə isə manyakal depressiya (bu gün bizim bipolyar pozuntu kimi tanıdığımız xəstəlik) diaqnozu qoyuldu.

Normal davranışlar necə "xəstəlik əlaməti" oldu?

Əsl maraqlı və qorxulu hadisələr isə saxta pasiyentlər palatalarına yerləşdirildikdən sonra başladı. Həmin şəxslər həkimlərin qarşısında tamamilə normal davranmağa başladılar və hətta həkimlərə səslərin tamamilə yoxa çıxdığını bildirdilər. Lakin tibbi heyət artıq qoyulan diaqnozun təsiri altında idi. Onlar saxta pasiyentlərin hər bir normal hərəkətini xəstəliyin əlaməti kimi şərh etməyə başladılar.

Pasiyentlərdən biri palatada sadəcə gündəlik qeydlər apararkən, həkimlər bunu tibbi protokola "patoloji yazı yazma davranışı" kimi qeyd etdilər. Sadəcə dəhlizdə dayanıb gözləmək "özünə qapanma və depressiv vəziyyət" kimi qiymətləndirildi.

Tədqiqat iştirakçıları klinikalarda orta hesabla 19 gün qalmalı oldular. Onlardan biri isə xəstəxanadan yalnız 52 gündən sonra çıxa bildi. Ən dəhşətlisi isə odur ki, onlar xəstəxanadan tam sağlam adam kimi deyil, "remissiya mərhələsində olan şizofreniya" diaqnozu ilə buraxıldılar. Yəni həkimlər sona qədər onların xəstə olduğuna inandılar.

Eksperimentin nəticələri rəsmi olaraq dərc edildikdən sonra tibb dünyasında böyük səs-küy qopdu. Nüfuzlu klinikalardan biri Rozenhana meydan oxuyaraq bildirdi ki, "bizim xəstəxanada belə bir səhv qətiyyən yol verilə bilməz".

Rozenhan onlarla mərcə girdi və yaxın 3 ay ərzində həmin klinikaya gizli şəkildə saxta pasiyentlər göndərəcəyini vəd etdi. 3 ayın tamamında klinika rəhbərliyi qürurla bəyan etdi ki, onlar Rozenhanın göndərdiyi saxta xəstələrdən düz 41 simulyantı (saxta xəstəni) ifşa ediblər.

Ancaq acı həqiqət dərhal ortaya çıxdı: Rozenhan həmin 3 ay ərzində xəstəxanaya ümumiyyətlə heç kimi göndərməmişdi. Klinikanın "saxtadır" deyib müalicədən imtina etdiyi şəxslər əslində köməyə ehtiyacı olan real xəstələr idi.

Rozenhanın bu tədqiqatı psixiatriyada diaqnoz qoyulma metodlarını kökündən dəyişdirdi və sübut etdi ki, bir insan haqqında əvvəlcədən formalaşmış bir mühakimə (yarlıq) varsa, biz artıq faktları görmürük. Biz qarşı tərəfin davranışlarını yalnız öz gözləntilərimizə və həmin mühakiməyə uyğunlaşdırmağa başlayırıq.

Çimnaz

Həmçinin oxuyun