İnsan haqqında qərarı alqoritm verirsə, həmin qərara kim cavabdehdir?

HÜQUQ

04.11.2026, 23:14

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

Hüquqşünas Ellada Bayramovanın şərhi:

Süni intellekt artıq yalnız məlumat axtaran və ya mətn hazırlayan texnologiya deyil. O, getdikcə insanların həyatına birbaşa təsir edən qərarların qəbulunda iştirak edir. Bank kredit müraciətini alqoritm vasitəsilə qiymətləndirir, işəgötürən namizədləri avtomatik sistemlə seçir, sığorta şirkəti risk dərəcəsini proqram təminatı əsasında müəyyənləşdirir, dövlət qurumları isə müraciətlərin emalında və qərarların hazırlanmasında süni intellekt imkanlarından istifadə etməyə başlayır. Beləliklə, əvvəllər insanın peşəkar mülahizəsi ilə verilən qərarların bir hissəsi texnoloji sistemlərin təsir dairəsinə keçir.

Bu dəyişiklik mühüm bir hüquqi sual yaradır: əgər alqoritmin verdiyi qiymətləndirmə nəticəsində şəxs kredit ala bilmir, işə qəbul edilmir, sosial hüququndan istifadə etmək imkanını itirir və ya onun barəsində əlverişsiz inzibati qərar qəbul edilirsə, həmin nəticəyə görə kim məsuliyyət daşımalıdır? Proqramı hazırlayan şirkət, onu satın alan qurum, sistemdən istifadə edən əməkdaş, yoxsa yekun qərarı təsdiqləyən rəhbər?

Məsələni mürəkkəbləşdirən əsas amil odur ki, süni intellekt sistemləri bəzən qərarın hansı məlumatlara və hansı məntiqi ardıcıllığa əsaslandığını adi istifadəçi üçün aydın olmayan formada təqdim edir. Şəxs ona niyə mənfi qərar verildiyini anlamır, qərarın hansı məlumatlara əsaslandığını bilmir və bəzən həmin nəticəyə etiraz etmək üçün real imkan əldə etmir. Bu halda texnoloji səmərəlilik hüquqi müdafiə imkanlarının zəifləməsi hesabına təmin edilmiş olur.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası hər kəsin qanun və məhkəmə qarşısında bərabərliyini, hüquq və azadlıqlarının müdafiəsini, məhkəməyə müraciət etmək hüququnu təmin edir. Konstitusiyanın 25-ci maddəsində bərabərlik hüququ, 60-cı maddəsində hüquq və azadlıqların inzibati və məhkəmə təminatı təsbit olunub. Bu təminatlar qərarın insan tərəfindən, yaxud texnoloji sistemin iştirakı ilə hazırlanmasından asılı olmayaraq qüvvədə qalır. Dövlət orqanı və ya özəl qurum qərar qəbul etmək üçün alqoritmdən istifadə etdikdə də həmin qərarın qanuniliyi, əsaslılığı və hüquqi nəticələri yoxlanıla bilməlidir.

Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyasında dövlət idarəçiliyində süni intellektdən istifadə, qərarların səmərəliliyinin və şəffaflığının artırılması, hüquqi və etik çərçivənin formalaşdırılması, alqoritmik qərəzin qarşısının alınması və risklərin azaldılması prioritet istiqamətlər kimi müəyyən edilib. Strategiya bu sahənin inkişafına dövlət səviyyəsində yanaşmanı göstərsə də, strateji sənəd konkret hüquqi mübahisələrdə məsuliyyətin bölüşdürülməsi, qərarın izah edilməsi və zərərin ödənilməsi qaydalarını əvəz etmir. Məhz bu səbəbdən süni intellektin tətbiqi ilə bağlı ümumi prinsiplərin konkret hüquqi mexanizmlərlə tamamlanması vacibdir.

Burada ilk növbədə alqoritmin qərarvermədəki rolunu müəyyənləşdirmək lazımdır. Sistem yalnız məlumatları təhlil edib insana tövsiyə verirsə, onun rolu ilə qərarı faktiki olaraq özü qəbul etdiyi vəziyyət eyni deyil. Lakin formal olaraq insanın qərarı təsdiqləməsi də hər zaman real insan nəzarətinin mövcudluğu demək deyil. Əgər əməkdaş alqoritmin nəticəsini yoxlamadan qəbul edir, alternativ məlumatları araşdırmır və qərarı dəyişmək imkanından faktiki istifadə etmirsə, belə təsdiq yalnız formal xarakter daşıya bilər.

Hüquqi məsuliyyətin müəyyən edilməsində əsas meyar sistemin texniki adı deyil, qərarın qəbulunda iştirak edən subyektlərin faktiki rolu və üzərlərinə düşən öhdəliklər olmalıdır. Alqoritmi hazırlayan şirkət sistemin texniki etibarlılığına, məlumatların işlənməsi mexanizminə və məlum risklərin açıqlanmasına görə məsuliyyət daşıya bilər. Sistemi tətbiq edən qurum isə onun hansı məqsədlə istifadə edilməsinə, məlumatların qanuni əldə olunmasına, nəticələrin yoxlanılmasına və şəxslərin hüquqlarının qorunmasına görə cavabdeh olmalıdır. Yekun qərarı qəbul edən səlahiyyətli şəxs də öz hüquqi vəzifəsini texnologiyaya istinad etməklə aradan qaldıra bilməz.

Xüsusilə dövlət idarəçiliyində bu məsələ daha həssasdır. Dövlət orqanının qərarı vətəndaşın hüququna, əmlakına, sosial təminatına və ya hüquqi statusuna təsir göstərirsə, həmin qərarın əsasları yoxlanıla bilən olmalıdır. Dövlət orqanı qərarın alqoritm tərəfindən hazırlandığını əsas gətirərək məsuliyyətdən kənarda qala bilməz. Çünki dövlət səlahiyyətinin həyata keçirilməsi texnologiyaya ötürüldükdə belə, həmin səlahiyyətin qanuni əsasları və hüquqi sərhədləri dəyişmir.

Özəl sektorda da oxşar problem mövcuddur. Bankın kredit müraciətini avtomatik qiymətləndirməsi, sığorta şirkətinin risk göstəricisini alqoritmlə müəyyən etməsi və işəgötürənin namizədləri avtomatik sıralaması şəxsin iqtisadi və sosial imkanlarına ciddi təsir göstərə bilər. Belə sistemlərdə istifadə olunan məlumatlar köhnə, natamam və ya yanlış olduqda, yaxud müəyyən sosial qruplara qarşı dolayı qərəz yaratdıqda, nəticə formal olaraq texniki, mahiyyət etibarilə isə hüquqi baxımdan ayrı-seçkilik yaradan qərara çevrilə bilər.

Bu nöqtədə şəxsin qərarın səbəblərini öyrənmək və ona etiraz etmək hüququ xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Əgər şəxsə yalnız “sistem uyğun hesab etmədi” cavabı verilirsə, bu, effektiv müdafiə imkanını təmin etmir. Şəxs ən azı qərarın hansı əsas meyarlara söykəndiyini, hansı məlumatlardan istifadə olunduğunu, məlumatlarda səhv olub-olmadığını və qərarın yenidən insan tərəfindən qiymətləndirilməsi imkanını bilməlidir. Təbii ki, bu hüquq kommersiya sirrinin və informasiya təhlükəsizliyinin qorunması ilə uzlaşdırıla bilər. Lakin kommersiya sirri şəxsin hüquqlarına təsir edən qərarın tamamilə izahsız qalması üçün ümumi bəhanəyə çevrilməməlidir.

Alqoritmik qərarların yaratdığı zərərin ödənilməsi də ayrıca hüquqi problemdir. Şəxs yanlış məlumat əsasında kreditdən məhrum edilibsə, əsassız olaraq işə qəbul edilməyibsə və ya qanunsuz inzibati qərarla hüququ məhdudlaşdırılıbsa, zərərin mövcudluğu, səbəbli əlaqə və məsuliyyətin hüquqi əsası müəyyən edilməlidir. Burada əsas çətinlik sübutlara çıxışdır: qərarın hansı məlumatlarla formalaşdığını və sistemin necə işlədiyini çox vaxt yalnız həmin sistemi tətbiq edən qurum bilir. Buna görə də sübutlara çıxış, texniki ekspertiza və qərarın müstəqil yoxlanılması mexanizmləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan qanunvericiliyində süni intellektin iştirak etdiyi bütün qərarlar üçün vahid, hərtərəfli məsuliyyət rejiminin mövcud olduğunu söyləmək hələ tezdir. Belə hallarda konstitusion təminatlar, fərdi məlumatların qorunması, mülki hüquqi məsuliyyət, əmək və inzibati hüquq normaları konkret münasibətin xarakterindən asılı olaraq tətbiq oluna bilər. Lakin bu normaların alqoritmik qərarların xüsusiyyətlərinə uyğun necə əlaqələndiriləcəyi, izah və insan nəzarəti tələblərinin hansı hallarda məcburi olacağı daha dəqiq tənzimlənməlidir.

Əslində, burada müzakirə etdiyimiz məsələ texnologiyaya etimad məsələsindən daha genişdir. Söhbət hüquqi məsuliyyətin texnologiyanın arxasında gizlədilməsinin qarşısını almaqdan gedir. Qərar alqoritmin köməyi ilə qəbul edilə bilər, lakin onun hüquqi nəticəsi insana və ya hüquqi şəxsə aid olduğuna görə məsuliyyət də konkret hüquqi subyektlər arasında müəyyən edilməlidir.

Hüquqi dövlətin əsas prinsiplərindən biri budur: insanın hüquqi taleyinə təsir edən qərar izah edilə, yoxlanıla və mübahisələndirilə bilməlidir. Alqoritm qərarverməni sürətləndirə bilər, lakin hüquqi məsuliyyəti öz üzərinə götürə bilməz. Çünki texnologiya qərar qəbul etməyə kömək edə bilər, amma hüquq qarşısında cavabdehlik daşıyan subyektin yerini tuta bilməz.

Həmçinin oxuyun