5000 illik sirr: Niyə hələ də bir saatı 60 dəqiqəyə bölürük?

CƏMİYYƏT

555

25.03.2026, 19:04

İnsanlar gündə 24 saat, bir saatda isə 60 dəqiqə olduğunu qəbul edib. Lakin bu bölgünün niyə məhz belə qurulduğu çoxları üçün maraqlı sual olaraq qalır.

Oxu24.com Qaynarinfo-ya istinadən xəbər verir ki, 1793-cü ilin oktyabrında Fransa bu sistemi dəyişməyə cəhd edib. İnqilabdan sonra qəbul edilən qərara əsasən, gün 10 saata bölünməli, hər saat 100 "onluq dəqiqə”, hər dəqiqə isə 100 "onluq saniyə”dən ibarət olmalı idi.

Bu sistem daha geniş təqvim islahatının bir hissəsi idi və ilin strukturunu rasionallaşdırmaq məqsədi daşıyırdı. Hətta şəhər binalarında yeni saatlar quraşdırılmış, rəsmi tədbirlər bu sistemlə qeyd edilməyə başlanmışdı.

Lakin bu yenilik ciddi problemlər yaratdı. Mövcud saatların yenidən qurulması çətin idi, sistem Fransa ilə digər ölkələr arasında uyğunsuzluq yaradırdı, kənd əhalisi isə istirahət gününün yalnız hər 10 gündən bir olmasından narazı idi. Nəticədə onluq zaman sistemi cəmi bir ildən bir qədər çox davam gətirdi.

Vaxtın kökləri: Altmışlıq say sistemi

Müasir zaman bölgüsünü anlamaq üçün qədim Mesopotamiyaya – şumerlər dövrünə qayıtmaq lazımdır. Təxminən e.ə. 5300–1940-cı illərdə yaşamış bu xalq ilk yazı sistemlərindən birini və 60 əsaslı say sistemini yaradıb.

Bu sistemin mənşəyi ilə bağlı maraqlı ehtimallardan biri insan əlidir. Bir əlin barmaqlarında (baş barmaqdan başqa) üç oynaq var və ümumilikdə 12 oynaq saymaq mümkündür. Digər əlin barmaqları ilə bu "12”-ləri saydıqda 60-a qədər hesablamaq olur.

Şumerlər bu sistemi kənd təsərrüfatı və iqtisadi hesablamalar üçün istifadə edirdilər. Onlar gil lövhələr üzərində qeydlər apararaq 60 əsaslı say sistemini tətbiq edirdilər. Bu sistemdə 59-dan sonra növbəti rəqəm yeni mərtəbəyə keçməklə göstərilirdi.

Bu yanaşma çox praktik idi. Çünki 60 ədədini 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 və 60-a qalıqsız bölmək mümkündür. Bu isə ölçmə və hesablamaları xeyli asanlaşdırırdı.

Misirlilər və saatın yaranması

Günü saatlara bölən ilk sivilizasiya qədim misirlilər olub. Təxminən e.ə. 2500-cü illərə aid mənbələrdə günün 12 hissəyə bölündüyü qeyd olunur. Gecə vaxtını ölçmək üçün isə ulduz saatlarından istifadə edilirdi.

Sonralar gün və gecə birlikdə 24 saatlıq sistemə çevrildi. Günəş və su saatları isə e.ə. 1500-cü illərdə geniş yayılmağa başladı.

Dəqiqə və saniyələrin ortaya çıxması

Şumerlərin sistemini daha sonra babililər inkişaf etdirdi. Onlar günü və gecəni 12 hissəyə bölməklə yanaşı, daha dəqiq astronomik hesablamalar üçün vaxtı kiçik hissələrə ayırmağa başladılar.

Beləliklə, daha sonra "dəqiqə” və "saniyə” anlayışlarının əsası qoyuldu. Bu sistem qədim yunanlar tərəfindən də qəbul edildi və zamanla bütün dünyaya yayıldı.

Vaxt ölçməsinin inkişafı

Zamanın ölçülməsi texnologiyaları əsrlər boyu inkişaf edib:

XII əsr: ilk mexaniki saatlar yaradıldı

XVI əsr: saatların dəqiqliyi hələ də gündə 10–15 dəqiqə səhv edirdi

XVIII əsr: dəqiq saatların yaranması ilə dəqiqə və saniyələr gündəlik həyata daxil oldu

1920-ci illər: kvarslı saatlar yüksək dəqiqlik təmin etdi

1950-ci illər: atom saatları yaradıldı və maksimum dəqiqlik əldə olundu

Bu gün istifadə etdiyimiz saat, dəqiqə və saniyə anlayışları minilliklər boyu formalaşmış təsadüfi, lakin son dərəcə praktik bir sistemin nəticəsidir. Bu sistem o qədər dərin kök salıb ki, onu dəyişmək artıq demək olar ki, mümkün deyil.

Həmçinin oxuyun