Yuxuda gördüyünü gerçəkdə yaşayanlar – Mütəxəssislər açıqladı

REDAKTORUN SEÇİMİ

11.08.2026, 13:11

Yuxu sadəcə insanın gözlərini yumaraq istirahət etdiyi passiv vəziyyət deyil. Əksinə, yuxu zamanı beyində və orqanizmdə bir-birindən fərqli mərhələlərdə mürəkkəb fizioloji proseslər baş verir. İnsan gecə ərzində bir neçə dəfə müxtəlif yuxu mərhələlərindən keçir və bu mərhələlərin hər birinin özünəməxsus xüsusiyyətləri var. Bəzən isə bu mərhələlər zamanı normalda baş verməməli olan hərəkətlər ortaya çıxır. Yuxuda gəzmək, danışmaq, ətrafdakı insanlara cavab vermək və hətta yuxuda görülən hadisələri real hərəkətlərlə təkrarlamaq belə yuxu pozuntularının müəyyən formaları ilə əlaqəli ola bilər.

Oxu24.com xəbər verir ki, ümumiyyətlə, yuxu əsas olaraq iki böyük mərhələyə bölünür: REM və non-REM yuxu. REM ifadəsi “Rapid Eye Movement”, yəni “sürətli göz hərəkətləri” sözlərinin qısaltmasıdır. Bu mərhələdə beynin fəaliyyəti müəyyən xüsusiyyətlərinə görə oyaqlıq vəziyyətinə daha çox yaxınlaşır və canlı, emosional yuxuların görülməsi daha çox müşahidə olunur. Non-REM yuxu isə öz daxilində daha səthi və dərin mərhələlərə ayrılır.Yuxunun normal gedişində insan gecə ərzində REM və non-REM mərhələləri arasında dəfələrlə keçid edir. Bu mərhələlərin hər biri beynin və bədənin bərpasında müxtəlif funksiyalar daşıyır. Lakin yuxu zamanı beyinlə əzələlər arasındakı normal əlaqənin pozulması bəzi qeyri-adi davranışlara səbəb ola bilər.

Non-REM parasomniyaları buna nümunədir. Yuxuda gəzmək, yuxuda danışmaq və bəzi digər qeyri-iradi davranışlar əsasən non-REM yuxusunun dərin mərhələlərindən oyanma ilə əlaqələndirilir. Belə vəziyyətdə insan tam mənada oyanmış olmur. Beynin bir hissəsi müəyyən dərəcədə aktivləşsə də, şüurun tam bərpa olunmaması səbəbindən insan ətraf mühitlə qeyri-adi formada qarşılıqlı əlaqəyə girə bilər.Məsələn, yuxuda gəzən insan yatağından qalxaraq otaqda hərəkət edə, qapıya yaxınlaşa, müəyyən əşyaları götürə, danışa və hətta gündəlik həyatda etdiyi bəzi sadə hərəkətləri təkrarlaya bilər. Ən maraqlısı isə odur ki, həmin şəxs səhər oyandıqdan sonra gecə baş verənləri ümumiyyətlə xatırlamaya bilər.Bu zaman insanın davranışları bəzən ətrafındakılara olduqca qəribə görünür. Çünki yuxuda olan şəxs ayağa qalxır, hərəkət edir və müəyyən tapşırıqları yerinə yetirirmiş kimi görünür, amma əslində onun şüuru tam olaraq oyaq vəziyyətdə deyil.

Non-REM parasomniyalarında baş verən hərəkətlər çox vaxt insanın gündəlik həyatında etdiyi avtomatik davranışlarla əlaqəli olur. Yəni beyin müəyyən hərəkət proqramlarını yuxu vəziyyətində də aktivləşdirə bilər. Bu səbəbdən yuxuda gəzən insanın sadəcə yataqda çevrilməsi ilə kifayətlənməyərək ayağa qalxması və otaqda gəzməsi mümkündür.REM mərhələsində isə vəziyyət bir qədər fərqlidir. Normal REM yuxusu zamanı insan çox vaxt canlı və emosional yuxular görür. Bu mərhələnin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri skelet əzələlərində müvəqqəti əzələ tonusu itkisinin, yəni əzələlərin hərəkətinin əngəllənməsinin baş verməsidir. Bunun sayəsində insan yuxuda qaçdığını, döyüşdüyünü və ya başqa bir hərəkət etdiyini görsə də, normal halda həmin hərəkətləri real həyatda təkrarlamır.

Məhz bu mexanizm yuxu zamanı təhlükəli hərəkətlərin qarşısının alınmasında mühüm rol oynayır. İnsan beynində yuxunun “süjeti” davam edir, lakin bədənin böyük hissəsinin əzələləri hərəkətə keçmir. Göz əzələləri isə istisna olaraq aktiv qala bilər və REM mərhələsinin adı da məhz bu sürətli göz hərəkətləri ilə bağlıdır.Lakin bəzi insanlarda REM mərhələsində əzələlərin normal şəkildə hərəkətsiz qalmasını təmin edən mexanizm pozula bilər. Bu zaman insan gördüyü yuxunu hərəkətləri ilə sanki “canlandıra” bilər. Məsələn, yuxuda qaçdığını görən şəxs ayaqlarını hərəkət etdirə, döyüşdüyünü görən insan əlləri ilə zərbə endirməyə cəhd edə, qışqıra və ya yuxuda gördüyü hadisəyə uyğun səslər çıxara bilər.Bu vəziyyət REM yuxusu davranış pozuntusu, başqa sözlə, REM parasomniyalarının müəyyən forması ilə əlaqəli ola bilər. Burada əsas fərq ondan ibarətdir ki, non-REM parasomniyasında insanın davranışı daha çox gündəlik həyatda avtomatik şəkildə etdiyi hərəkətlərə bənzəyə bilər, REM mərhələsində isə davranış çox vaxt həmin anda görülən yuxunun məzmunu ilə əlaqəli olur.Məsələn, insan yuxuda özünü təhlükədən qaçan vəziyyətdə görürsə, real həyatda yataqda ayaqlarını hərəkət etdirə bilər. Yuxuda kimləsə mübahisə etdiyini və ya döyüşdüyünü görürsə, əlləri ilə hərəkətlər edə bilər. Bu baxımdan REM parasomniyasını bəzən “yuxunun hərəkətlərlə ifadə olunması” kimi təsvir etmək mümkündür.

Populyar mədəniyyətdə də yuxuda görülən hadisələrin real hərəkətlərlə müşayiət olunmasına dair çoxsaylı nümunələrə rast gəlinir. Cizgi filmlərində qəhrəmanın yuxuda qaçarkən yataqda ayaqları ilə qaçırmış kimi hərəkət etməsi də məhz belə bir vəziyyəti təsəvvür etməyə imkan verir. Lakin real həyatda bu cür davranış sadəcə əyləncəli görüntü deyil və xüsusilə tez-tez təkrarlanırsa, yuxu mütəxəssisi tərəfindən qiymətləndirilməlidir.

Mütəxəssislər bildirirlər ki, yuxuda baş verən hər qeyri-adi hərəkət xəstəlik anlamına gəlmir. Uşaqlarda yuxuda gəzmə və yuxuda danışma kimi hallar müəyyən dövrlərdə daha çox müşahidə oluna bilər və yaş artdıqca azala bilər. Bununla belə, davranışlar tez-tez təkrarlanırsa, insanın özünə və ya yanında yatan şəxslərə xəsarət yetirməsi riski yaranırsa, mütləq həkimə müraciət edilməlidir.Xüsusilə yetkin yaşda ilk dəfə başlayan, gecə ərzində təkrarlanan və insanın özünə xəsarət yetirməsi ilə nəticələnə bilən davranışlar diqqətdən kənarda saxlanılmamalıdır. Belə hallarda yuxu pozuntusunun səbəbini müəyyənləşdirmək üçün həkim müayinəsi və zəruri hallarda yuxu laboratoriyasında aparılan xüsusi müayinələr tələb oluna bilər.Yuxunun mərhələlərini və onların xüsusiyyətlərini bilmək bu hadisələrin daha düzgün başa düşülməsinə kömək edir. İnsan gecə ərzində sadəcə “yatmır”; beyin müxtəlif mərhələlər arasında keçid edir, bədən əzələlərinin fəaliyyəti dəyişir və yaddaş, emosiyalar və digər fizioloji proseslər fərqli şəkildə işləyir.

Beləliklə, yuxuda gəzmə ilə yuxunu hərəkətlərlə təkrarlamaq eyni hadisə deyil. Non-REM parasomniyalarında insan tam oyanmadan ayağa qalxaraq müxtəlif avtomatik davranışlar göstərə bilər. REM mərhələsində baş verən bəzi davranış pozuntularında isə insan gördüyü yuxunun məzmununu real hərəkətlərlə ifadə edə bilər.Bu fərqin bilinməsi həm yuxu problemlərinin düzgün qiymətləndirilməsi, həm də insanların yuxu zamanı özlərini və yaxınlarını mümkün xəsarətlərdən qoruması baxımından əhəmiyyətlidir. Yuxu zamanı baş verən qeyri-adi davranışlar davamlı xarakter alırsa, bunu sadəcə “qəribə yuxu” kimi qiymətləndirməkdənsə, səbəbini araşdırmaq daha doğru yanaşmadır.

Hazırladı:Jalə

Həmçinin oxuyun