Sürətlər qutusu necə işləyir? — Avtomobilin gizli qəhrəmanı

MARAQLI

08.07.2026, 17:05

Hər gün dünyada milyonlarla insan sükan arxasına əyləşərək avtomobil idarə edir. Lakin çox az sürücü fərqindədir ki, mühərrikin hasil etdiyi güc təkərlərə birbaşa ötürülmür. Bu mürəkkəb prosesi tənzimləyən, avtomobilin hərəkətini təmin edən əsas mexanizm isə sürətlər qutusu (və ya xalq arasında tanınan adı ilə karobka) hesab olunur. Sürətlər qutusu olmasaydı, hətta ən güclü mühərrikə sahib nəqliyyat vasitəsi belə normal şəkildə hərəkət edə bilməzdi. Mexanizmin iş prinsiplərini bilmək həm avtomobilin imkanlarını düzgün qiymətləndirməyə, həm də böyük təmir xərclərindən yayınmağa kömək edir.

Sürətlər qutusunun əsas vəzifəsi nədir?

Oxu24.com-un məlumatına görə, mühərrik, yanacağın partlaması nəticəsində fırlanma qüvvəsi yaradır. Lakin bu qüvvə avtomobilin müxtəlif hərəkət rejimlərində fərqli şəkildə paylanmalıdır:

1.Yerindən tərpənərkən: Avtomobilə daha çox güc, lakin az sürət lazımdır.

2.Yüksək sürətlə gedərkən: Daha az güc, lakin yüksək fırlanma sürəti tələb olunur.

Məhz birinci ötürmə (sürət) avtomobilin ən güclü pilləsidir. Bu zaman mühərrikin gücü bir neçə dəfə artırılaraq təkərlərə ötürülür ki, nəticədə maşın ağır yük çəkə və ya dik yoxuşları rahatlıqla qalxa bilir. Pillələr artdıqca (2, 3 və s.) güc azalır, sürət isə çoxalır. Məsələn, birinci ötürmədə mühərrik 3000 dövr/dəqiqə sürətlə işləyərkən avtomobil cəmi 20 km/saat sürətlə gedirsə, beşinci və ya altıncı ötürmədə həmin dövriyyə ilə sürət 1000 km/saat həddini keçə bilər.

Sürətlər qutusunun daxilində saat mexanizmini xatırladan və bir-biri ilə əlaqəli şəkildə işləyən müxtəlif ölçülü dişlilər yerləşir. Burada yeni bir güc yaranmır, sadəcə fizika qanunlarına uyğun olaraq mövcud güc fərqli şəkildə bölüşdürülür.

Mexanizmlər növünə görə fərqli özəlliklərə malikdir:

•Geri ötürmə ötürücüsü: Avtomobilin geriyə hərəkətini təmin etmək üçün xüsusi bir dişliyə malikdir və təkərlərin fırlanma istiqamətini dəyişir.

•Yük avtomobilləri: Ağır yüklərin daşınması və gücün daha dəqiq bölünməsi üçün bəzi yük maşınlarında 12, 16, hətta 18 sürət pilləsi mövcud olur.

•Avtomat və İdman qutuları: Müasir avtomat sürət qutuları sürücüdən daha sürətli qərar verir. İdman avtomobillərində isə pillənin dəyişməsi saniyənin onda birindən də az vaxt aparır ki, buna insan əli ilə nail olmaq qeyri-mümkündür.

•CVT (Variator): Bu sistemdə klassik sürət pillələri yoxdur. Ötürmə nisbəti kəmər və kasnaqlar vasitəsilə fasiləsiz dəyişdiyi üçün avtomobil daha rəvan hərəkət edir.

•Formula 1 texnologiyası: Formula 1 bolidlərində sürət qutusu son dərəcə mürəkkəbdir. Pilotlar sükanı buraxmadan, yalnız düymələr vasitəsilə sürəti millisaniyələr ərzində dəyişirlər.

Sürücülərin NƏZƏRİNƏ: Dişlilərin yeyilməməsi üçün qızıl qayda

Ustaların rəyinə görə, sürətlər qutusunun yağı avtomobilin ən vacib mayelərindən biri hesab olunur. Əgər qutuda yağ azalarsa və ya vaxtında dəyişdirilməzsə, daxildəki dişlilər bir-birini yeyərək sıradan çıxarır. Belə bir nasazlıq yarandıqda isə təmir xərcləri sürücüyə minlərlə manata başa gələ bilər. Sürət qutusu mühərrikin gücünü idarə edən, qənaətli və sürətli sürüşü təmin edən gizli bir qəhrəmandır, ona görə də ona vaxtında qulluq etmək mütləqdir.

Həmçinin oxuyun