Yuxular niyə yadda qalmır? Alimlər ŞOK detallar açıqladı

MARAQLI

02.07.2026, 12:05

Hər gecə gözlərimizi yumduğumuz zaman beynimiz bizi tamamilə fərqli bir aləmə aparır. Bu aləmdə biz müxtəlif insanlarla görüşür, illər əvvəl yaşadığımız hadisələri yenidən canlandırır, heç vaxt getmədiyimiz yerlərə səyahət edir, bəzən qorxur, bəzən sevinir, bəzən isə sanki bütöv bir ömrü bir neçə saat ərzində yaşayırıq. Lakin səhər oyandıqdan cəmi bir neçə dəqiqə sonra həmin xatirələrin böyük hissəsi yoxa çıxır. Sanki beynimiz gecə ərzində yaratdığı dünyanı özü məhv edir.

Oxu24.com xəbər verir ki, alimlər bildirirlər ki, bu hadisə sadəcə unutqanlıq deyil. Bu, insan beyninin özünü qorumaq üçün formalaşdırdığı mürəkkəb və həyati əhəmiyyət daşıyan bir mexanizmdir.Yuxu zamanı, xüsusilə də REM mərhələsində beynin bir çox bölgələri yüksək aktivlik nümayiş etdirir. Bu zaman emosiyalar, xatirələr, qorxular, arzular və gündəlik həyatda yaşadığımız hadisələr yenidən işlənir. Beyin bir növ daxili simulyasiya sistemi kimi fəaliyyət göstərərək müxtəlif ehtimalları, mümkün təhlükələri və emosional reaksiyaları sınaqdan keçirir.

Mütəxəssislər hesab edirlər ki, yuxular insanın psixoloji tarazlığını qorumağa xidmət edir. Gün ərzində yaşadığımız stress, qorxu, peşmanlıq, sevinc və digər emosiyalar yuxu zamanı yenidən təşkil olunur. Beyin bu proses vasitəsilə insanı gələcək hadisələrə hazırlayır, emosional yükü azaldır və yaddaş sistemini nizama salır.Lakin ən maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, beynimiz bu təcrübələrin böyük hissəsini daimi yaddaşa köçürmür. Əgər gecə ərzində yaşadığımız bütün hadisələr eyni dəqiqliklə yadda qalsaydı, real həyatla xəyali təcrübələr arasındakı sərhədlər bulanıqlaşa bilərdi.Təsəvvür edin ki, hər səhər oyandığınız zaman onlarla fərqli həyat ssenarisini, müxtəlif kimlikləri və heç vaxt baş verməmiş hadisələri tam aydın şəkildə xatırlayırsınız. Belə bir vəziyyətdə insanın nəyin həqiqət, nəyin isə yuxu olduğunu ayırd etməsi son dərəcə çətin olardı.Məhz buna görə də beynimiz oyanış anında xüsusi bir qoruma mexanizmini işə salır. Yuxu zamanı yaranmış məlumatların böyük hissəsi silinir və yalnız müəyyən emosional izlər və ya qısa fraqmentlər yadda qalır. Bu, insanın öz şəxsiyyətini, həyat hekayəsini və reallıq hissini qorumasına kömək edir.

Nevroloqlar qeyd edirlər ki, yuxuların sürətlə unudulmasının əsas səbəblərindən biri də yaddaşın formalaşmasında iştirak edən bəzi neyrokimyəvi maddələrin REM yuxusu zamanı fərqli səviyyədə fəaliyyət göstərməsidir. Xüsusilə yeni məlumatların uzunmüddətli yaddaşa köçürülməsində mühüm rol oynayan müəyyən neyromediatorların aktivliyi azalır və nəticədə yuxuların əksəriyyəti qalıcı xatirəyə çevrilmir.Bəzi yuxuların isə uzun müddət yadda qalmasının səbəbi onların güclü emosional təsirə malik olmasıdır. Qorxu, sevinc, həyəcan və ya dərin kədər yaradan yuxular beynin emosional mərkəzlərini daha çox aktivləşdirdiyi üçün müəyyən hissələri uzun müddət xatırlana bilir.Alimlər bu gün də yuxuların tam mahiyyətini izah edə bilməsələr də, onların insan psixikası və beyin sağlamlığı üçün vacib rol oynadığına dair ciddi elmi sübutlar mövcuddur. Yuxular beynin daxili laboratoriyası kimi işləyərək düşüncələri, hissləri və xatirələri yenidən formalaşdırır.Beləliklə, hər səhər oyandığınız zaman beyniniz təkcə yeni günə başlamır. O, eyni zamanda gecə ərzində yaratdığı saysız-hesabsız dünyaları arxada qoyur, onları silir və sizi yenidən reallığın içərisinə qaytarır.Bəlkə də insan zehninin ən böyük möcüzələrindən biri məhz budur: hər gecə yeni bir həyat yaşamaq, hər səhər isə həmin həyatı unudaraq öz kimliyini və ağıl sağlamlığını qorumaq.

Qeyd etmək lazımdır ki, “beynin hər gecə bütün bir ömür yaşayır və sonra onu tamamilə silir” fikri elmi baxımdan daha çox poetik və metaforik ifadədir. Lakin yuxuların emosiyaların emalı, yaddaşın təşkil edilməsi və psixoloji tarazlığın qorunmasında mühüm rol oynadığı elmi araşdırmalarla təsdiqlənmişdir.

Nigar

Həmçinin oxuyun