Qaynar xətt:

(+99450) 247 90 86

Siyasi qərarların qəbulunda ictimai rəyin rolu  - Hüquqşünas Ellada Bayramovanın ŞƏRHİ

Siyasi qərarların qəbulunda ictimai rəyin rolu  - Hüquqşünas Ellada Bayramovanın ŞƏRHİ

HÜQUQ

46

20.11.2026, 19:50

Google
Xəbərlərimizi Google-da izləyin
Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun
Abunə ol

Dövlət idarəçiliyi, ictimai etimad və qərarların legitimliyi arasında münasibət

Dövlət idarəçiliyinin keyfiyyəti yalnız qəbul edilən qərarların məzmunu və onların icra mexanizmləri ilə ölçülmür. Bu keyfiyyət, eyni zamanda, həmin qərarların hansı ictimai mühitdə formalaşması, cəmiyyətin gözləntilərinin nə dərəcədə nəzərə alınması və dövlət-vətəndaş münasibətlərində qarşılıqlı etimadın hansı səviyyədə olması ilə müəyyən edilir.

Müasir dövlət idarəçiliyində siyasi qərarların qəbul edilməsi artıq yalnız inzibati səlahiyyət və hüquqi prosedur məsələsi kimi qiymətləndirilə bilməz. Çünki hər bir mühüm siyasi qərar müəyyən sosial nəticələr doğurur, ayrı-ayrı ictimai qrupların maraqlarına təsir göstərir və nəticə etibarilə cəmiyyətin dövlət institutlarına münasibətini formalaşdırır.

Bu baxımdan ictimai rəy dövlət idarəçiliyinin kənar elementi deyil. O, qərarların hazırlanması, qiymətləndirilməsi və həyata keçirilməsi prosesində nəzərə alınmalı olan mühüm ictimai resursdur.

Lakin burada bir prinsipial məsələ var: ictimai rəyi nəzərə almaq hər bir qərarın ictimai gözləntilərə uyğunlaşdırılması demək deyil. Dövlət idarəçiliyinin vəzifəsi yalnız mövcud tələblərə reaksiya vermək deyil, həm də uzunmüddətli milli maraqları, hüquqi öhdəlikləri və cəmiyyətin gələcək ehtiyaclarını nəzərə alaraq əsaslandırılmış qərarlar qəbul etməkdir.

Əsas məsələ ictimai rəyin dövlət qərarlarını əvəz etməsi deyil, dövlət qərarlarının ictimai reallıqdan təcrid olunmasının qarşısını almasıdır.

İctimai rəy və siyasi qərar: dinləməkdən iştirakçılığa keçid

İctimai rəy çox zaman cəmiyyətin müəyyən məsələ ilə bağlı münasibətinin ifadəsi kimi başa düşülür. Lakin siyasi idarəetmə baxımından onun əhəmiyyəti bundan daha genişdir.

İctimai rəy dövlətə cəmiyyətin real ehtiyaclarını, narahatlıqlarını, gözləntilərini və mövcud problemlərə münasibətini müəyyən etməyə imkan verir. Bu məlumatlar düzgün təhlil edildikdə siyasi qərarların daha əsaslandırılmış və sosial baxımdan daha dayanıqlı olmasına xidmət edə bilər.

Məsələn, təhsil, səhiyyə, sosial təminat, şəhərsalma, əmək münasibətləri və iqtisadi tənzimləmə sahələrində qəbul edilən qərarlar birbaşa vətəndaşların gündəlik həyatına təsir göstərir. Belə qərarların hazırlanması zamanı yalnız inzibati məlumatlara və statistik göstəricilərə deyil, həmin sahələrdə yaşayan və fəaliyyət göstərən insanların təcrübəsinə də müraciət etmək vacibdir.

Çünki hər hansı problemin rəsmi statistikada görünən tərəfi ilə vətəndaşın gündəlik həyatda qarşılaşdığı reallıq həmişə eyni olmaya bilər.

Bu səbəbdən ictimai iştirakçılıq qərarların qəbulundan əvvəl mövcud problemlərin daha düzgün müəyyən edilməsinə, alternativ yanaşmaların müqayisəsinə və mümkün sosial nəticələrin əvvəlcədən qiymətləndirilməsinə imkan yaradır.

Burada əsas fərq ictimaiyyətin yalnız qəbul edilmiş qərar barədə məlumatlandırılması ilə qərarın hazırlanması prosesində iştirakının təmin edilməsi arasındadır. Birinci halda vətəndaş qərarın ünvanlandığı tərəfdir, ikinci halda isə onun formalaşmasına töhfə verən iştirakçıdır.

Azərbaycan qanunvericiliyində ictimai iştirakçılığın hüquqi əsasları

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası vətəndaşların dövlət idarəçiliyində və siyasi həyatda iştirakını fundamental hüquq kimi tanıyır.

Konstitusiyanın 1-ci maddəsinə əsasən, dövlət hakimiyyətinin yeganə mənbəyi Azərbaycan xalqıdır. 2-ci maddə xalqın suveren hüququnu bilavasitə referendum və seçilmiş nümayəndələr vasitəsilə həyata keçirdiyini müəyyən edir.

Konstitusiyanın 54-cü maddəsi vətəndaşların cəmiyyətin və dövlətin siyasi həyatında sərbəst iştirak etmək hüququnu, 55-ci maddəsi isə dövlətin idarə olunmasında bilavasitə və ya nümayəndələr vasitəsilə iştirak etmək hüququnu təsbit edir.

Bununla yanaşı, 47-ci maddədə fikir və söz azadlığı, 57-ci maddədə dövlət orqanlarına müraciət etmək və onların fəaliyyətini tənqid etmək hüququ nəzərdə tutulur.

Bu normaların məcmusu göstərir ki, ictimai iştirakçılıq yalnız siyasi seçim və seçkilərdə iştirakla məhdudlaşmır. O, vətəndaşların dövlət siyasətinin formalaşmasına müxtəlif hüquqi və institusional vasitələrlə töhfə verməsini də əhatə edir.

Bu istiqamətdə xüsusi əhəmiyyət daşıyan normativ aktlardan biri 2013-cü il 22 noyabr tarixli «İctimai iştirakçılıq haqqında» Azərbaycan Respublikası Qanunudur.

Qanunun 1.0.1-ci maddəsində ictimai iştirakçılıq dövlət siyasətinin hazırlanmasında və həyata keçirilməsində, ümumdövlət və yerli səviyyədə qərarların qəbulunda vətəndaşların və vətəndaş cəmiyyəti institutlarının iştirakı, ictimaiyyətlə məsləhətləşmə və ictimai rəyin nəzərə alınması kimi müəyyən edilir.

Qanunun 3-cü maddəsi ictimai iştirakçılığın məqsədləri sırasında dövlət idarəçiliyində vətəndaşların iştirakını, dövlət orqanlarının fəaliyyətində şəffaflığın təmin edilməsini və qərarların qəbulu zamanı ictimai rəyin və vətəndaşların qanuni maraqlarının nəzərə alınmasını xüsusi qeyd edir.

Qanunun 5-ci maddəsində ictimai iştirakçılığın formaları kimi ictimai şuralar, ictimai müzakirələr, ictimai dinləmələr, ictimai rəyin öyrənilməsi, hüquqi aktların layihələrinin ictimai müzakirəsi və yazılı məsləhətləşmələr müəyyən edilmişdir.

Beləliklə, ictimai iştirakçılıq Azərbaycan qanunvericiliyində yalnız ümumi siyasi prinsip kimi deyil, konkret hüquqi mexanizmlərlə təmin edilmiş idarəetmə institutu kimi nəzərdə tutulur.

İctimai dinləmələr və ictimai şuralar: formal mexanizmdən real təsir imkanına

İctimai iştirakçılığın hüquqi əsaslarının mövcudluğu mühüm şərtdir. Lakin bu mexanizmlərin real səmərəsi onların praktik tətbiqindən asılıdır.

İctimai dinləmələr və müzakirələr dövlət orqanları ilə cəmiyyət arasında birbaşa dialoq üçün imkan yaradır. Bu platformalarda mütəxəssislərin, vətəndaş cəmiyyəti institutlarının, media nümayəndələrinin və ayrı-ayrı vətəndaşların iştirakı qərarların müxtəlif mövqelərdən qiymətləndirilməsinə şərait yarada bilər.

Milli Məclisin 2026-cı ilin oktyabrında açıqladığı məlumata görə, 2021–2026-cı illər ərzində parlamentdə 49 ictimai dinləmə və 6 ictimai müzakirə keçirilib. Bu məlumat qanunvericilik prosesində ictimai dialoq mexanizmlərinin tətbiq olunduğunu göstərir.

Lakin ictimai dinləmələrin sayının özü onların nəticəliliyini müəyyən etmək üçün kifayət etmir. Daha vacib sual müzakirələrdə səsləndirilən təkliflərin nə dərəcədə təhlil edilməsi, qərarların hazırlanmasında nəzərə alınması və iştirakçılara nəticələr barədə məlumat verilməsidir.

İctimai şuraların fəaliyyəti də eyni yanaşma ilə qiymətləndirilməlidir. Onların əsas funksiyası dövlət orqanlarının fəaliyyətinə dair ictimai rəyin ifadəsi və müzakirələrin təşkili üçün institusional platforma yaratmaqdır.

Bu qurumların səmərəliliyi yalnız yaradılması ilə deyil, müstəqil mövqe nümayiş etdirmək, müxtəlif ictimai maraqları təmsil etmək və irəli sürülən təkliflərin real müzakirəsini təmin etmək imkanları ilə ölçülməlidir.

Əks halda, ictimai iştirakçılıq qərarların formalaşmasına təsir edən mexanizm deyil, yalnız prosedurun mövcudluğunu nümayiş etdirən formal tədbirə çevrilə bilər.

İctimai rəy hər zaman cəmiyyətin ümumi mövqeyidirmi?

İctimai rəyin siyasi qərarlara təsirindən danışarkən onun mahiyyəti ilə bağlı başqa bir məsələyə də diqqət yetirmək lazımdır.

Müasir informasiya mühitində sosial şəbəkələr, media platformaları və onlayn müzakirələr ictimai münasibətlərin ifadə olunması üçün geniş imkanlar yaradıb. Lakin sosial şəbəkələrdə ən çox görünən mövqe heç də həmişə cəmiyyətin ümumi mövqeyini əks etdirmir.

Bəzən emosional reaksiyalar, məhdud sayda şəxslərin fəal iştirakı, yoxlanılmamış məlumatlar və süni şəkildə artırılan informasiya axını ictimai rəyin real mənzərəsini təhrif edə bilər.

Ona görə də dövlət qərarlarının yalnız sosial şəbəkələrdəki müzakirələr əsasında formalaşdırılması düzgün yanaşma hesab edilə bilməz.

İctimai rəyin öyrənilməsi peşəkar sosioloji tədqiqatlar, reprezentativ sorğular, ekspert rəyləri, ictimai dinləmələr və müxtəlif sosial qrupların mövqelərinin müqayisəli təhlili əsasında həyata keçirilməlidir.

Burada xüsusilə vacib olan məsələ cəmiyyətin yalnız çoxluq təşkil edən hissəsinin deyil, azlıqda qalan və ya öz mövqeyini ifadə etmək imkanları məhdud olan qrupların da maraqlarının nəzərə alınmasıdır.

Demokratik idarəetmədə ictimai rəyin öyrənilməsi yalnız çoxluğun istəyini müəyyən etmək üçün deyil, müxtəlif maraqlar arasında hüquqi və sosial tarazlığı qorumaq üçün də əhəmiyyətlidir.

İctimai rəy və dövlət məsuliyyəti: qərarı kim qəbul edir?

İctimai iştirakçılığın genişləndirilməsi ilə bağlı müzakirələrdə mühüm bir prinsip qorunmalıdır: ictimai rəy dövlət orqanlarının konstitusion səlahiyyətlərini və hüquqi məsuliyyətini əvəz etmir.

Dövlət qərarları qanunla müəyyən edilmiş səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qəbul edilir və həmin qərarların hüquqi nəticələrinə görə məsuliyyət də müvafiq dövlət institutlarının üzərində qalır.

İctimai rəy isə qərarın hazırlanması və əsaslandırılması prosesinə əlavə məlumat, alternativ yanaşma və sosial qiymətləndirmə təqdim edir.

Məsələn, hər hansı iqtisadi islahat cəmiyyətin müəyyən təbəqələri üçün qısamüddətli çətinliklər yarada bilər. Belə hallarda yalnız mövcud narazılığın səviyyəsinə əsaslanaraq qərardan imtina etmək də, ictimai reaksiyanı tamamilə nəzərə almadan islahat aparmaq da arzuolunan idarəetmə modeli deyil.

Əsas məsələ qərarın məqsədinin, hüquqi əsaslarının, gözlənilən nəticələrinin və mümkün sosial təsirlərinin izah edilməsidir.

Dövlətin siyasi məsuliyyəti yalnız qərar qəbul etməkdən ibarət deyil. Həmin qərarın zəruriliyini əsaslandırmaq, cəmiyyətin suallarına cavab vermək və nəticələrinə görə hesabat təqdim etmək də bu məsuliyyətin tərkib hissəsidir.

İctimai etimad: qərarların qəbulundan sonra başlayan proses

İctimai rəyin nəzərə alınması yalnız qərarın qəbuluna qədər davam edən proses kimi başa düşülməməlidir.

Qərar qəbul edildikdən sonra onun nəticələrinin cəmiyyətə izah olunması, icra prosesinin şəffaf aparılması və meydana çıxan problemlərin qiymətləndirilməsi də vacibdir.

Bəzən qərarın özü hüquqi və iqtisadi baxımdan əsaslandırılmış olsa da, onun məqsədi, tətbiq mexanizmi və gözlənilən nəticələri barədə kifayət qədər məlumat verilməməsi ictimai anlaşılmazlıq yarada bilər.

Bu səbəbdən dövlət orqanları ilə vətəndaşlar arasında kommunikasiya yalnız məlumatlandırma xarakteri daşımamalıdır. O, qarşılıqlı sualların cavablandırıldığı, əsaslandırılmış tənqidə yer verildiyi və nəticələrin açıq şəkildə qiymətləndirildiyi davamlı dialoq mexanizmi olmalıdır.

İctimai etimadın formalaşması üçün vətəndaş yalnız dinlənildiyini deyil, təqdim etdiyi əsaslandırılmış mövqenin necə qiymətləndirildiyini də bilməlidir.

Bu, dövlət qərarlarının ictimai qəbulolunmasına və idarəetmə institutlarına inamın möhkəmlənməsinə xidmət edən mühüm amildir.

Güclü idarəetmə və eşidilən cəmiyyət

Müasir dövlət idarəçiliyində effektivlik yalnız qərarların sürətli qəbul edilməsi ilə müəyyən olunmur. Qərarın nə dərəcədə əsaslandırılmış olması, cəmiyyətin ehtiyaclarına cavab verməsi, hüquqi prinsiplərə uyğunluğu və uzunmüddətli nəticələri də eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.

İctimai rəy dövlətin fəaliyyətinə maneə və ya siyasi qərarların qəbuluna kənar müdaxilə kimi deyil, idarəetmənin keyfiyyətini artıran məlumat və iştirakçılıq resursu kimi qiymətləndirilməlidir.

Bununla yanaşı, ictimai iştirakçılıq dövlətin məsuliyyətini cəmiyyətə ötürmək vasitəsi deyil. Əksinə, o, dövlət qərarlarının daha geniş informasiya bazası, müxtəlif ictimai mövqelər və hüquqi əsaslandırma üzərində qurulmasına imkan yaradır.

Azərbaycan qanunvericiliyində ictimai iştirakçılığın hüquqi mexanizmlərinin mövcudluğu bu istiqamətdə institusional əsas formalaşdırır. Qarşıda duran mühüm məsələlərdən biri həmin mexanizmlərin tətbiqində davamlılığın, nəticəliliyin və ictimaiyyətə hesabatlılığın təmin edilməsidir.

Dövlətin gücü yalnız qərar qəbul etmək səlahiyyətində deyil, həm də cəmiyyətin ehtiyaclarını düzgün müəyyən etmək, fərqli mövqeləri dinləmək və əsaslandırılmış qərarların məsuliyyətini daşımaq bacarığındadır.

Çünki dövlət qərarının legitimliyi yalnız onun hüquqi prosedura uyğun qəbul edilməsi ilə deyil, cəmiyyətin maraqlarını nə dərəcədə nəzərə alması, ictimai fayda yaratması və nəticələrinə görə hesabatlı olması ilə də möhkəmlənir.

Hüquqşünas Ellada Bayramova

Xüsusi olaraq Oxu24.com saytı üçün