Əzab vermə ilə adi döyülmənin fərqi nədir? – Hüquqda “üç dəfə” meyarı  

Hüquqda fiziki zorakılıqla bağlı ən çox qarışdırılan məsələlərdən biri şəxsin digərinə zərər yetirməsinin hansı halda inzibati xəta, hansı halda isə cinayət hesab olunmasıdır. İlk baxışdan adi döyülmə ilə əzab vermə arasında ciddi fərq görünməyə bilər. Lakin törədilən əməlin xarakteri, təkrarlanması, niyyət və zərərçəkmiş şəxsə göstərilən fiziki və ya psixi təsirin xarakteri hüquqi qiymətləndirməyə birbaşa təsir edir.

Oxu24.com əzab vermə ilə adi döyülmənin fərqini izah edir:

Təsəvvür edək ki, bir şəxs qəsdən digərinə zərbə endirir. Bu halda avtomatik olaraq həmin şəxsin cinayət törətdiyini demək mümkündürmü? Yoxsa hadisə inzibati xəta kimi qiymətləndirilə bilər? Məhz bu məqam hüquqi məsuliyyətin sərhədinin müəyyənləşdirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Qanunvericiliyə əsasən, fiziki zor tətbiq etmənin hər bir halı avtomatik olaraq cinayət tərkibi yaratmır. Əməlin cinayət və ya inzibati xəta kimi qiymətləndirilməsi üçün konkret hadisənin bütün halları nəzərə alınmalıdır. Burada zərbənin nəticəsi, zorakılığın xarakteri, hərəkətin təkrarlanıb-təkrarlanmaması və şəxsin niyyəti əsas məsələlər sırasında yer alır.

Əzab vermə ilə bağlı məsələ isə xüsusilə əməlin sistemli və təkrar xarakter daşıması baxımından diqqət çəkir. Cinayət Məcəlləsinin 133.1-ci maddəsində nəzərdə tutulan əzab vermə əməlinin qiymətləndirilməsində “mütəmadilik” anlayışı mühüm yer tutur. Bu səbəbdən bir neçə dəfə törədilən fiziki zorakılığın hansı şərtlərdə artıq cinayət məsuliyyətinə səbəb ola biləcəyi hüquqi praktikada mühüm məsələdir.

Sentyabrın 22-də Konstitusiya Məhkəməsinin bu məsələyə dair verdiyi qərarda “mütəmadilik” meyarına aydınlıq gətirildiyi bildirilir. Qərarın yanaşmasına əsasən, əzab vermə cinayətinin tərkibinin müəyyən edilməsi üçün zorakı hərəkətlərin müəyyən zaman kəsiyində təkrar xarakter daşıması və vahid niyyətlə əlaqələndirilməsi əhəmiyyətlidir.

Bu yanaşma xüsusilə ona görə vacibdir ki, hər hansı şəxsin bir dəfə döyülməsi ilə onun sistemli şəkildə zorakılığa məruz qalması eyni hüquqi müstəvidə qiymətləndirilə bilməz. Birinci halda konkret fiziki təsirdən söhbət gedirsə, ikinci halda zərərçəkmiş şəxsin davamlı olaraq zorakılıq və əzab şəraitində saxlanılması məsələsi ortaya çıxır.

Konstitusiya Məhkəməsinin qərarında mütəmadiliklə bağlı meyarın müəyyən zaman kəsiyində ən azı üç dəfə təkrarlanan zorakı hərəkətlərlə əlaqələndirildiyi qeyd olunur. Bununla yanaşı, söhbət sadəcə üç mexaniki zərbədən getmir. Hərəkətlərin vahid niyyət çərçivəsində törədilməsi və zərərçəkmiş şəxs üçün ciddi fiziki ağrı və ya psixi iztirab yaratması da hüquqi qiymətləndirmə baxımından əhəmiyyət daşıyır.

Bu məqam hüquqi məsuliyyətin müəyyənləşdirilməsi baxımından olduqca vacibdir. Çünki yalnız “üç dəfə olub” deməklə əməli avtomatik olaraq Cinayət Məcəlləsinin 133.1-ci maddəsi ilə tövsif etmək düzgün olmaz. Hadisələrin hansı şəraitdə baş verdiyi, hərəkətlər arasında əlaqənin olub-olmaması, şəxsin niyyəti və zərərçəkmişə vurulan fiziki və psixoloji təsirin xarakteri ayrıca araşdırılmalıdır.

Başqa sözlə, qanunvericilikdə mütəmadilik yalnız riyazi hesablama kimi qəbul edilə bilməz. Üç və ya daha çox epizodun mövcudluğu ilə yanaşı, həmin epizodların bir-biri ilə əlaqəsi və ümumi niyyətin olub-olmaması da hüquqi qiymətləndirməyə təsir göstərir.

Məsələn, bir şəxsin digərinə müxtəlif vaxtlarda, ayrı-ayrı səbəblərdən və bir-birindən asılı olmayan şəkildə zərbə vurması ilə eyni şəxsin müəyyən müddət ərzində davamlı şəkildə döyülməsi eyni hal deyil. İkinci vəziyyətdə zorakılığın sistemli xarakter daşıması və zərərçəkmiş şəxsin fiziki və psixi iztiraba məruz qalması məsələsi gündəmə gəlir.

Bu səbəbdən “bir zərbə – inzibati məsuliyyət, üçüncü zərbə – avtomatik cinayət” formasında sadələşdirilmiş yanaşma hüquqi baxımdan düzgün nəticə verməyə bilər. Əsas məsələ zorakılığın təkrarlanması ilə yanaşı, onun hansı niyyətlə və hansı şəraitdə həyata keçirilməsidir.

Əzab vermə cinayətinin mahiyyəti də məhz şəxsin davamlı və təkrar zorakı hərəkətlərə məruz qoyulması ilə bağlıdır. Burada məqsəd yalnız bir dəfə fiziki ağrı yetirməkdən deyil, zərərçəkmiş şəxsin təkrar zorakılıq nəticəsində fiziki ağrı və ya psixi iztirab yaşamasından ibarət ola bilər.

Hüquqi baxımdan belə halların düzgün tövsif edilməsi həm zərərçəkmiş şəxsin hüquqlarının qorunması, həm də təqsirləndirilən şəxsin əsassız şəkildə daha ağır məsuliyyətə cəlb edilməsinin qarşısının alınması üçün vacibdir. Çünki inzibati xəta ilə cinayət arasındakı fərq təkcə tətbiq edilən cəzanın ağırlığında deyil, əməlin hüquqi mahiyyətindədir.

Nəticə etibarilə, fiziki zorakılığın hər bir halına eyni hüquqi qiymət verilmir. Əməlin cinayət hesab edilməsi üçün qanunda nəzərdə tutulan cinayət tərkibinin bütün əlamətləri müəyyən edilməlidir. Əzab vermə ilə bağlı isə zorakı hərəkətlərin təkrarlanması, onların vahid niyyətlə əlaqəsi və zərərçəkmiş şəxsə yaratdığı fiziki və ya psixi iztirab xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Beləliklə, məsələ sadəcə “bir dəfə vurdu, yoxsa üç dəfə?” sualından ibarət deyil. Hüquqi qiymətləndirmə zamanı zorakılığın sistemli xarakter daşıyıb-daşımadığı, hərəkətlərin vahid niyyətlə törədilib-törədilmədiyi və zərərçəkmiş şəxsin hansı nəticələrlə üzləşdiyi araşdırılır. Konstitusiya Məhkəməsinin 22 sentyabr 2026-cı il tarixli qərarı ilə bu baxımdan “mütəmadilik” anlayışına verilən izah əzab vermə əməlinin digər fiziki zorakılıq hallarından fərqləndirilməsində mühüm hüquqi meyar kimi çıxış edir.

Hazırladı: Miri Məcidli

Həmçinin oxuyun

Yaşlı ata övladını və gəlinini evindən çıxara bilərmi? — HÜQUQİ İZAH  

Kəmaləddin Heydərov onu vəzifədən AZAD ETDİ

Həmin məlumatı verənləri pul mükafatı gözləyir 

İlhamə Quliyevanın məşhur "Unut məni"si bu müğənniyə həsr OLUNUBMUŞ