Leninin hər ay pul göndərdiyi “Nina” kim idi?

CƏMİYYƏT

413

03.06.2026, 16:24

XX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının təhlükəsizlik orqanları qəribə bir məqamla qarşılaşmışdı. İnqilabi dairələr arasında gedən yazışmalarda tez-tez bir ad hallanırdı: Nina. Məktublarda “Nina necədir?”, “Ninaya kömək göndərin”, “Nina üçün vəsait ayrılıb” kimi ifadələr yer alırdı. Hətta Vladimir Leninin öz yazışmalarında da bu ad mütəmadi şəkildə xatırlanırdı. Kənardan baxan hər kəs elə düşünə bilərdi ki, söhbət hansısa gənc qadından gedir. Lakin illər sonra məlum oldu ki, “Nina” əslində bir insan deyil, Çar Rusiyasına qarşı fəaliyyət göstərən ən mühüm gizli inqilabi mətbəələrdən birinin şərti adı olub.

1901-ci ildə gürcü bolşeviki və inqilabçı Lado Keçxoveli Bakıda gizli mətbəə yaratmaq qərarına gəlir. O dövrdə Bakı təkcə neft sənayesinin mərkəzi deyil, həm də müxtəlif siyasi cərəyanların fəaliyyət göstərdiyi mühüm şəhərlərdən biri idi. Keçxoveli saxta sənədlərdən istifadə edərək mətbəənin fəaliyyətini gizlətməyə nail olur. Rəsmi sənədlərdə müəssisə adi bir kommersiya obyekti kimi göstərilsə də, əslində burada imperiya əleyhinə yüz minlərlə vərəqə, qəzet və broşür çap edilirdi.

Mətbəəyə “Nina” adının verilməsi ilə bağlı müxtəlif versiyalar mövcuddur. Tarixçilərin bir hissəsi hesab edir ki, bu ad Keçxovelinin anasının şərəfinə seçilmişdi. Digər araşdırmaçılar isə bunun sadəcə diqqət çəkməyən və şübhə yaratmayan bir kod adı olduğunu bildirirlər. Hər iki halda “Nina” adı qısa müddətdə Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyasının gizli şəbəkəsində tanınan simvola çevrilmişdi.

Mətbəənin fəaliyyətini gizli saxlamaq üçün müxtəlif üsullardan istifadə olunurdu. İşçilər qonşuların diqqətini çəkməmək üçün özlərini imkanlı tacirlər və ya sahibkarlar kimi aparırdılar. Mənbələrdə qeyd olunur ki, onlar tez-tez faytonlarla şəhərdə gəzintiyə çıxır, bazarlıq edir, gündəlik həyatlarını adi insanlar kimi nümayiş etdirirdilər. Məqsəd isə gizli fəaliyyətlə bağlı hər hansı şübhənin yaranmasının qarşısını almaq idi.

“Nina”nın fəaliyyəti genişləndikcə onun “kiçik bacısı” adlandırılan ikinci gizli mətbəə – “Nadya” da yaradılır. Bu iki mətbəə birlikdə Çar Rusiyasının müxtəlif bölgələrinə inqilabi ədəbiyyat göndərirdi. Çap məhsulları gizli yollarla Moskva, Sankt-Peterburq, Tiflis və digər şəhərlərə çatdırılırdı.

Tarixi mənbələrə görə, cəmi beş il ərzində burada iki milyondan çox nüsxədə qanunsuz qəzet, vərəqə və kitabça çap olunub. Bu nəşrlər fəhlələr arasında siyasi təbliğatın yayılmasında və inqilabi ideyaların güclənməsində mühüm rol oynayıb. Məhz buna görə bəzi tarixçilər Bakıda fəaliyyət göstərən bu gizli mətbəəni Çar imperiyasına qarşı aparılan ideoloji mübarizənin ən mühüm mərkəzlərindən biri hesab edirlər.

1906-cı ildə isə vəziyyət dəyişir. İnqilabi hərəkatın yeni mərhələyə keçməsi ilə əlaqədar olaraq Leninin qərarı əsasında “Nina” mətbəəsinin fəaliyyəti dayandırılır. Çap avadanlıqları sökülərək Sankt-Peterburqa göndərilir və beləliklə, Bakının ən məşhur gizli mətbəələrindən birinin fəaliyyəti başa çatır.

Sovet hakimiyyəti dövründə bu obyekt xüsusi əhəmiyyət qazandı. 1938-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin qərarı ilə mətbəənin yerləşdiyi bina bərpa edilərək muzeyə çevrildi. Uzun illər ərzində həmin muzey Sovet ideologiyasının mühüm təbliğat məkanlarından biri kimi fəaliyyət göstərdi və minlərlə insan tərəfindən ziyarət olundu.

Beləliklə, Leninin məktublarında tez-tez adı çəkilən və hər ay maliyyə dəstəyi ayrılan “Nina” əslində bir qadın deyil, Bakıda fəaliyyət göstərən, Rusiya imperiyasının son dövrlərində inqilabi ideyaların yayılmasında mühüm rol oynamış məşhur gizli mətbəə idi. Onun tarixi bu gün də Bakının siyasi və mədəni keçmişinin maraqlı səhifələrindən biri hesab olunur.

Hazırladı: Jalə

Həmçinin oxuyun