İran niyə TRIPP-dən narahatdır: məsələ yalnız ABŞ deyil

SİYASƏT

10.09.2026, 12:21

TRIPP ətrafında mübahisə getdikcə daha aydın şəkil alır. İlk baxışda İranın narahatlığının əsas səbəbi ABŞ-ın Cənubi Qafqazda mövqeyinin güclənməsi kimi görünür. Bu, həqiqətən də mühüm amildir. Tehran açıq şəkildə bildirir ki, Ermənistan ərazisində ABŞ hərbi qüvvələrinin yerləşdirilməsini öz sərhədləri üçün təhlükə hesab edir. İranın hərbi rəsmisi Yahya Rəhim Səfəvi bildirib ki, layihənin təhlükəsizliyinə ABŞ qüvvələri cavabdeh olarsa, Tehran buna qarşı müvafiq addımlar ata bilər və İran-Ermənistan sərhədinə Ermənistan sərhədçilərinin nəzarət etməsini istəyir.

Amma məsələ yalnız ABŞ deyil. TRIPP reallaşarsa, Cənubi Qafqazın nəqliyyat xəritəsi dəyişəcək. Azərbaycanla Naxçıvan arasında yeni bağlantı yaranacaq, Ermənistan regionun əsas tranzit yollarından birinə çevrilə bilər və Xəzərdən Avropaya uzanan marşrutların sayı arta bilər. Ermənistan-ABŞ çərçivə sənədində də TRIPP-in Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvanı birləşdirəcəyi, eyni zamanda Transxəzər ticarət yoluna bağlantı yaradacağı açıq şəkildə göstərilir.

Məhz burada İranın iqtisadi maraqları məsələyə daxil olur. İran Cənubi Qafqazda öz coğrafi mövqeyindən tranzit üstünlüyü kimi istifadə edir. Ermənistanla sərhəddə yerləşən Meghri istiqaməti İran üçün həm Ermənistan bazarına çıxış, həm də daha geniş Avropa istiqamətinə bağlantı imkanlarından biridir. İndi isə Ermənistanın başqa bir marşrut vasitəsilə Azərbaycan və daha sonra Xəzər üzərindən beynəlxalq ticarət sisteminə qoşulması İranın regional tranzit roluna müəyyən təsir göstərə bilər.

Tehran bunu görür və eyni zamanda öz alternativlərini gücləndirməyə çalışır. Sentyabrın əvvəlində Ermənistan hökuməti İranın təşəbbüsü ilə iki ölkə arasında “Sadələşdirilmiş Gömrük Dəhlizi” yaradılması barədə protokolun imzalanmasını təsdiqləyib. Yeni mexanizm yük məlumatlarının elektron mübadiləsini, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsini və sərhəddən keçidin sürətləndirilməsini nəzərdə tutur. Bu layihənin tam tətbiqi Meghri sərhəd-keçid məntəqəsinin yenidən qurulmasından sonra mümkün olacaq.

Bu addım təsadüfi görünmür. Ermənistan bir tərəfdən ABŞ-la TRIPP layihəsini irəli aparır, digər tərəfdən İranla ticarət əlaqələrini sürətləndirməyə çalışır. İrəvan bununla əslində bir marşrutdan asılı olmaq istəmədiyini göstərir. İran da Ermənistanla iqtisadi əlaqələri genişləndirərək öz tranzit imkanlarını qorumağa çalışır.

İranın Araz Azad İqtisadi Zonası ilə Ermənistan arasında yeni investisiya və logistika imkanlarının müzakirə olunması da diqqət çəkir. İran tərəfi sənaye, kənd təsərrüfatı, logistika və turizm sahələrində Ermənistanla əməkdaşlığı genişləndirmək niyyətini açıqlayıb. Bu, Tehran üçün Ermənistanın yalnız qonşu ölkə deyil, həm də iqtisadi əlaqələrin genişləndirilə biləcəyi platforma olduğunu göstərir.

Beləliklə, İranın qarşısında iki məsələ dayanır. Birincisi, ABŞ-ın onun şimal sərhədinə yaxınlaşması ehtimalıdır. İkincisi isə yeni tranzit xəritəsinin İranın regiondakı iqtisadi mövqeyinə təsir edə bilməsidir. Birinci məsələ təhlükəsizlik, ikinci məsələ isə iqtisadiyyatla bağlıdır. Hər ikisi bir-birini tamamlayır.

İran üçün ən arzuolunmaz ssenari TRIPP-in yalnız yol layihəsi kimi qalması deyil, böyük bir regional şəbəkənin əsas hissəsinə çevrilməsidir. Azərbaycan-Naxçıvan bağlantısı Ermənistan üzərindən Türkiyə istiqamətinə, oradan Avropa bazarlarına, digər tərəfdən isə Xəzər üzərindən Orta Dəhlizə bağlana bilər. Belə bir sistem Cənubi Qafqazda yeni iqtisadi mərkəzlər yaradar və tranzit axınlarının istiqamətini dəyişə bilər.

Azərbaycan üçün isə bu vəziyyət başqa məna daşıyır. Bakı uzun müddətdir Şərq-Qərb nəqliyyat bağlantılarının inkişafına sərmayə qoyur. Naxçıvanla əlaqənin qurulması bu sistemə yeni qol əlavə edə bilər. Əgər TRIPP işlək vəziyyətə gəlsə, Azərbaycan həm Naxçıvana birbaşa quru bağlantısını gücləndirəcək, həm də regionun nəqliyyat xəritəsində mövqeyini daha da möhkəmləndirəcək.

Ermənistan da bu layihədən fayda götürə bilər. Ölkə uzun müddət Azərbaycan və Türkiyə ilə bağlı sərhəd problemlərinə görə əsas regional nəqliyyat xətlərindən kənarda qalıb. TRIPP Ermənistanı yeni tranzit sisteminə daxil etmək, ölkəyə investisiya və yeni iqtisadi imkanlar gətirmək və onun regional əhəmiyyətini artırmaq potensialına malikdir. Rəsmi çərçivədə də layihənin Ermənistan üçün məşğulluq, texnologiya, birgə müəssisələr və tranzit imkanları yaratması nəzərdə tutulur.

Amma İranın etiraz etdiyi əsas məqam burada ortaya çıxır: Ermənistanın iqtisadi cəhətdən Qərbə və yeni regional marşrutlara daha çox bağlanması Tehranın bu ölkə üzərindəki iqtisadi təsirini nisbətən azalda bilər. İran buna görə öz alternativlərini əvvəlcədən gücləndirməyə çalışır. Meghri keçidinin modernləşdirilməsi, sadələşdirilmiş gömrük dəhlizi və Araz Azad İqtisadi Zonası ilə əməkdaşlıq təşəbbüsləri bu baxımdan diqqətəlayiqdir.

Deməli, Cənubi Qafqazda eyni vaxtda iki proses gedir. ABŞ və tərəfdaşları yeni tranzit sisteminin qurulmasını sürətləndirməyə çalışır. İran isə öz mövcud marşrutlarını və iqtisadi əlaqələrini gücləndirərək bu dəyişiklikdə kənarda qalmaq istəmir.

Bu rəqabətin nəticəsi təkcə yolların istiqamətini müəyyən etməyəcək. Hansı marşrutun daha sürətli, təhlükəsiz və ucuz işləyəcəyi region ölkələrinin gələcək iqtisadi əlaqələrinə də təsir göstərəcək.

Ona görə İranın TRIPP-ə etirazını yalnız “ABŞ Ermənistana yaxınlaşır” fikri ilə izah etmək kifayət deyil. Tehran həm sərhədinin yaxınlığında ABŞ hərbi iştirakından ehtiyatlanır, həm də Cənubi Qafqazın yeni nəqliyyat xəritəsində öz iqtisadi mövqeyini qorumağa çalışır.

TRIPP-in taleyi də məhz bu iki məsələnin necə həll olunacağından asılı olacaq. Əgər layihə təhlükəsizlik baxımından İran üçün qəbuledilən mexanizmə salınsa, Tehranla qarşıdurmanı azaltmaq mümkün ola bilər. Əks halda, Cənubi Qafqazda yeni yollar çəkilərkən onların ətrafında köhnə geosiyasi rəqabət daha da dərinləşə bilər.

Şəmsi Qoca