Gecə növbəsində kimlər işləyə bilməz? – Əmək Məcəlləsində VACİB QAYDALAR  

Gecə növbəsində işləmək bir çox peşə və sahədə əmək fəaliyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Tibb, mühafizə, nəqliyyat, istehsalat, xidmət və digər sahələrdə çalışan işçilər müxtəlif səbəblərdən gecə saatlarında əmək fəaliyyətinə cəlb oluna bilirlər. Lakin işəgötürənin işçini gecə növbəsinə cəlb etmək hüququ bütün hallarda məhdudiyyətsiz deyil. 

Oxu24.com xəbər verir ki, Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsində gecə vaxtı görülən işlərlə bağlı həm ümumi qaydalar, həm də müəyyən işçi qrupları üçün xüsusi təminatlar nəzərdə tutulub.

Əmək qanunvericiliyində gecə vaxtı ümumi qaydada yerli vaxtla saat 22:00-dan səhər saat 06:00-dək olan müddət hesab edilir. Bununla yanaşı, yaşı 18-dən az olan işçilər üçün xüsusi qayda mövcuddur və onlar baxımından axşam saat 20:00-dan səhər saat 07:00-dək olan müddət gecə vaxtı sayılır. Ən ciddi məhdudiyyətlərdən biri yetkinlik yaşına çatmayan işçilərlə bağlıdır. Əmək Məcəlləsinin 254-cü maddəsinə əsasən, 18 yaşına çatmamış işçilərin gecə vaxtı yerinə yetirilən işlərə cəlb edilməsi qadağandır. Eyni zamanda onların iş vaxtından artıq işlərə, istirahət və bayram günlərində işə cəlb olunmasına, habelə ezamiyyətə göndərilməsinə də yol verilmir. Bu qayda işçinin razılığı ilə belə aradan qalxmır.

Əlilliyi olan işçilərlə bağlı da xüsusi tələb mövcuddur. Onların gecə vaxtı yerinə yetirilən işlərə cəlb edilməsi yalnız yazılı razılıqları ilə və müvafiq tibbi rəy nəzərə alınmaqla mümkündür. Yəni işəgötürən sadəcə gecə növbəsində işə ehtiyac yarandığını əsas gətirərək belə işçini məcburi şəkildə gecə işinə cəlb edə bilməz. Hamilə qadınlar və müəyyən yaşadək uşaqları olan işçilərlə bağlı qaydalar isə son illərdə dəyişib. 2023-cü ilin dekabrında qəbul edilmiş qanunla Əmək Məcəlləsinin 98 və 242-ci maddələrinə mühüm dəyişikliklər edilib. Bu dəyişikliklər nəticəsində hamilə qadınların, 14 yaşınadək uşağı olan qadınların, həmçinin 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən edilmiş uşağı olan qadınların və üç yaşınadək uşağını təkbaşına böyüdən kişilərin gecə vaxtı işə cəlb olunması ilə bağlı xüsusi qaydalar müəyyənləşdirilib. Hazırkı qaydaya əsasən, hamilə, 14 yaşınadək uşağı olan, həmçinin 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən edilmiş uşağı olan qadınlar gecə vaxtı yerinə yetirilən işlərə yalnız özlərinin yazılı razılığı ilə cəlb edilə bilərlər. Üç yaşınadək uşağını təkbaşına böyüdən kişilər üçün də gecə işinə cəlb edilmə yazılı razılıq şərtinə bağlanıb. Bu, işəgötürənin həmin şəxsləri sadəcə əmək müqaviləsinin şərtlərinə əsaslanaraq avtomatik şəkildə gecə növbəsinə göndərə bilməməsi deməkdir.

Hamilə qadınlarla bağlı isə əlavə təminat mövcuddur. Əmək Məcəlləsinin 242-ci maddəsinə görə, hamilə qadının gecə vaxtı işə cəlb edilməsinə onun yazılı razılığı ilə yanaşı, özünün və ya uşağın həyat və sağlamlığı üçün təhlükə yaranmaması barədə həkim rəyi olduqda yol verilir. Eyni şərt üç yaşınadək uşağı olan qadınlara münasibətdə də tətbiq edilir. Yəni burada yalnız işçinin “razıyam” deməsi kifayət etmir; qanunda nəzərdə tutulan tibbi təminat da nəzərə alınmalıdır. Qanundakı 2023-cü il dəyişikliklərinin mahiyyəti də məhz bundan ibarətdir. Əvvəlki redaksiyada hamilə və üç yaşınadək uşağı olan qadınların gecə işinə cəlb edilməsi ilə bağlı daha sərt qadağa mövcud idi. Yeni tənzimləmədə isə müəyyən kateqoriyalar üçün yazılı razılıq, hamilə və üç yaşınadək uşağı olan qadınlar üçün isə əlavə olaraq tibbi rəy mexanizmi müəyyən edilib. Bununla belə, “gecə növbəsində işləmək istəyən hər kəs bunun üçün ayrıca razılıq verməlidir” demək də düzgün olmaz. Burada işçinin hansı kateqoriyaya aid olması mühüm əhəmiyyət daşıyır. Ümumi qaydada gecə işi əmək münasibətlərinin və iş vaxtı rejiminin bir hissəsi ola bilər. Xüsusi yazılı razılıq tələbi isə qanunda ayrıca göstərilən işçi qruplarına şamil edilir.

Gecə növbəsində çalışan işçilər üçün digər mühüm məsələ iş vaxtının uçotu və əmək şəraitidir. İşəgötürən növbəli iş rejimini müəyyənləşdirərkən qanunun tələblərinə əməl etməli, xüsusilə xüsusi ailə vəzifələri olan işçilərin ehtiyaclarını mümkün olduqda nəzərə almalıdır. Əmək Məcəlləsində də növbəli iş vaxtı rejimi təşkil edilərkən işçilərin xüsusi, o cümlədən ailə vəzifələrinin yerinə yetirilməsi ilə bağlı ehtiyaclarının əsaslandırıldığı hallarda nəzərə alınması nəzərdə tutulur. Bu səbəbdən gecə növbəsində işləyən şəxs ilk növbədə əmək müqaviləsinə, iş vaxtı rejiminə və onun hansı kateqoriyaya aid olduğuna diqqət etməlidir. Əgər işçi qanunla xüsusi qorunan kateqoriyalardan birinə daxildirsə, işəgötürənin onu gecə işinə cəlb etməsi üçün qanunda müəyyən edilən əlavə şərtlərin yerinə yetirilib-yetirilmədiyi yoxlanmalıdır. Burada işəgötürənlər üçün də məsuliyyət yaranır. İnsan resursları və əmək münasibətlərinə cavabdeh şəxslər gecə növbələrinin hazırlanması zamanı yalnız müəssisənin iş qrafikini deyil, işçilərin hüquqi statusunu da nəzərə almalıdırlar. Xüsusilə yetkinlik yaşına çatmayan işçilərin gecə işinə cəlb edilməsi ümumiyyətlə qadağandır. Hamilə qadınlar, müəyyən yaşadək uşağı olan qadınlar, əlilliyi olan uşağı olan qadınlar və üç yaşınadək uşağını təkbaşına böyüdən kişilər üçün isə qanunda nəzərdə tutulan razılıq və digər şərtlər təmin edilməlidir.

Beləliklə, gecə növbəsində işləmək məsələsində “işəgötürən istəyirsə, işçi məcburən razılaşmalıdır” yanaşması doğru deyil. Əmək qanunvericiliyi müəyyən hallarda işçiyə xüsusi müdafiə verir. Əsas məsələ isə konkret işçinin hansı kateqoriyaya aid olduğunu və Əmək Məcəlləsinin həmin şəxs üçün hansı təminatları nəzərdə tutduğunu müəyyənləşdirməkdir. Əgər işçidən gecə növbəsində işləməsi tələb olunursa, ilk növbədə bunun əmək müqaviləsində və iş vaxtı rejimində necə tənzimləndiyinə baxmaq, daha sonra isə şəxsin xüsusi qorunan kateqoriyaya daxil olub-olmadığını müəyyənləşdirmək lazımdır. Çünki əmək münasibətlərində hüququnu bilmək həm işçinin, həm də işəgötürənin qanunvericiliyə uyğun davranması üçün əsas şərtlərdən biridir.

Həmçinin oxuyun

Bu qurumlarda işləyənlərin MAAŞLARI KƏSKİN ARTACAQ

Pensiyalarla bağlı rəsmi qərar: Yeni ildən qüvvəyə minəcək

Azərbaycanda sabahdan yeni qərar QÜVVƏYƏ MİNİR

Ayda 12 min manat maaş alacaq -  TƏSDİQLƏNDİ