Bu torpaqlar əhalidən alınacaq? — Çoxlarını narahat edən suala cavab

Pay torpaqları birləşdiriləcək? – Mütəxəssisdən AÇIQLAMA

Son günlər kənd təsərrüfatı təyinatlı pay torpaqlarının konsolidasiyası, yəni bir neçə torpaq sahəsinin daha iri və səmərəli təsərrüfat sahələrində birləşdirilməsi ilə bağlı müxtəlif fikirlər səsləndirilir. Bəzi hallarda isə bu məsələ yanlış şəkildə “pay torpaqları vətəndaşlardan alınacaq” kimi təqdim olunur. Halbuki yeni qanunvericilikdə söhbət torpaq mülkiyyətçisinin əmlakının zorla əlindən alınmasından deyil, kənd təsərrüfatı torpaqlarından daha səmərəli istifadə məqsədilə onların razılıq əsasında konsolidasiyasından gedir.

Oxu24.com xəbər verir ki, mütəxəssislər bildirirlər ki, kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqların konsolidasiyası anlayışı torpaq sahələrinin birləşdirilməsi ilə yanaşı, zərurət olduqda onların bölünməsi, sərhədlərinin yenidən müəyyənləşdirilməsi və torpaq sahələrinin və ya onların hissələrinin dəyişdirilməsini də nəzərdə tutur. 2026-cı ildə Torpaq Məcəlləsinə əlavə edilmiş yeni 13-2-ci maddədə bu prosesin əsas məqsədi kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqlardan səmərəli istifadə kimi müəyyənləşdirilib. Ən vacib məqamlardan biri isə konsolidasiyanın torpaq mülkiyyətçilərinin razılığı və ekvivalent bazar dəyəri əsasında aparılmasıdır.

Mütəxəssislərin sözlərinə görə, burada “torpağın birləşdirilməsi” ilə “torpağın vətəndaşdan alınması” anlayışlarını bir-birindən ayırmaq lazımdır.

Bir neçə vətəndaşın ayrı-ayrı kiçik torpaq sahələri varsa və onlar bu sahələri birlikdə daha səmərəli şəkildə istifadə etmək istəyirlərsə, həmin torpaqlar konsolidasiya layihəsi çərçivəsində vahid və ya daha əlverişli formada təşkil edilə bilər.

Bu zaman torpaq sahəsinin əvvəlki sahibinin mülkiyyət hüququ aradan qalxmır.

Qanunvericilikdə həmçinin konsolidasiya nəticəsində mülkiyyətçinin əldə etdiyi torpaq sahəsinin bazar qiymətinin əvvəl sahib olduğu torpağın bazar qiymətindən aşağı olduğu müəyyən edilərsə, yaranan fərqin kompensasiya şəklində ödənilməsi nəzərdə tutulur.

Əksinə, konsolidasiya nəticəsində torpaq sahəsinin bazar qiymətinin artması mülkiyyətçinin üzərinə əlavə ödəniş öhdəliyi yaratmır. Yəni proses zamanı torpaq sahibinin əmlak dəyərinin əsassız şəkildə azaldılmasına yol verilməməsi üçün qanunda ayrıca mexanizm müəyyənləşdirilib.

Məsələn, üç fermerin ayrı-ayrılıqda 10, 15 və 20 hektar torpaq sahəsi olduğunu düşünək. Bu torpaqların yerləşməsi, sərhədləri və təsərrüfat baxımından imkanları fərqli ola bilər. Konsolidasiya nəticəsində həmin sahələr daha böyük və əlverişli kənd təsərrüfatı ərazisində birləşdirilə bilər.

Lakin bu, üç fermerdən birinin torpağının digərinə verilməsi və ya həmin şəxsin mülkiyyət hüququnu itirməsi anlamına gəlmir. Layihə çərçivəsində yeni sahələrin ölçüsü, sərhədləri, yerləşməsi və mülkiyyət hüquqları müəyyənləşdirilir və müvafiq qaydada rəsmiləşdirilir.

Belə təsərrüfatların birgə fəaliyyətindən əldə olunan gəlirin necə bölüşdürülməsi məsələsinə gəlincə, burada əsas prinsip tərəflərin sahib olduğu torpaq sahələrinin və layihə çərçivəsində müəyyənləşdirilən hüquqların nəzərə alınmasıdır. Məsələn, üç fermerin birgə təsərrüfatında ümumi torpaq sahəsinin 30 faizi birinci fermerə, 30 faizi ikinci fermerə, 40 faizi isə üçüncü fermerə aid olarsa, tərəflərin gəlirdəki payı da müvafiq razılaşma və hüquqi münasibətlər əsasında bu nisbətlər nəzərə alınmaqla müəyyən edilə bilər.

Bununla belə, konkret gəlir bölgüsü yalnız torpağın hektarına əsasən avtomatik yaranan qayda kimi qəbul edilməməlidir. Tərəflər arasında bağlanan müqavilə, təsərrüfata qoyulan sərmayə, istehsal xərcləri, texnika və digər amillər də nəzərə alına bilər.

Mütəxəssislər qeyd edir ki, torpaqların həddindən artıq xırda və pərakəndə olması kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın və texnikadan səmərəli istifadənin qarşısında müəyyən çətinliklər yarada bilər. Bir-birindən uzaqda yerləşən və kiçik ölçülü sahələrdə texnika ilə işləmək, suvarma sistemləri qurmaq, yolların və digər infrastrukturun təşkilini həyata keçirmək daha çətin və baha başa gələ bilər.

Torpaqların konsolidasiyasının əsas məqsədlərindən biri də belə parçalanmış strukturu daha səmərəli formaya salmaqdır.Yeni qanunvericilikdə konsolidasiya layihəsində mövcud torpaq sahələrinin sərhədlərinin, ölçülərinin, yerləşməsinin, bazar qiymətinin, mülkiyyət formasının və həmin sahələr üzərində mövcud hüquqların təhlil edilməsi nəzərdə tutulur.

Eyni zamanda yeni sərhədlər, ölçülər və yerləşmə sxemi torpaq sahələrinin mülkiyyətçiləri ilə razılaşdırılmalıdır. Bu isə prosesin sadəcə inzibati qərarla torpaqların sahiblərindən alınması kimi başa düşülməsinin doğru olmadığını göstərir.

Mütəxəssislərin fikrincə, konsolidasiyanın digər üstünlüyü kənd təsərrüfatı infrastrukturunun daha düzgün qurulmasına imkan yaratmasıdır. Qanunda konsolidasiya çərçivəsində suvarma, meliorasiya, yol, enerji, işıqlandırma və digər mühəndis-kommunikasiya infrastrukturu ilə bağlı dəyişikliklərin də həyata keçirilə biləcəyi göstərilir.

Bu baxımdan məqsəd yalnız torpaq sahələrini kağız üzərində birləşdirmək deyil, həmin ərazilərdən kənd təsərrüfatı istehsalı üçün daha səmərəli istifadə imkanları yaratmaqdır.Burada xarici ölkələrin təcrübəsi də diqqət çəkir. Torpaq konsolidasiyası bir sıra ölkələrdə kənd təsərrüfatının səmərəliliyinin artırılması üçün tətbiq edilən mexanizmlərdən biridir. Məqsəd xırda və parçalanmış torpaq sahələrinin daha səmərəli təsərrüfat strukturlarında təşkil edilməsi, texnika və infrastrukturdan daha effektiv istifadə və istehsal imkanlarının artırılmasıdır.

Mütəxəssislər vurğulayır ki, Azərbaycanda da bu mexanizmin tətbiqi kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılması baxımından müəyyən imkanlar yarada bilər. Lakin bunun nəticəsi yalnız torpaqların mexaniki şəkildə birləşdirilməsindən asılı deyil. Hansı məhsulların əkilməsi, suvarma imkanları, texnologiyaların tətbiqi, bazarın tələbi, logistika, fermerlərin maliyyə imkanları və digər amillər də kənd təsərrüfatının gəlirliliyinə birbaşa təsir göstərir.

Digər tərəfdən, 2026-cı ildə qəbul edilən dəyişikliklər yalnız konsolidasiya mexanizmini deyil, kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqların bölünməsi ilə bağlı müəyyən məhdudiyyətləri də müəyyən edir.

Belə ki, dövlət ehtiyacları üçün özgəninkiləşdirilmə halları və qanunda nəzərdə tutulan digər istisnalar çıxılmaqla, xüsusi mülkiyyətdə olan kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaq sahələrinin bölünməsi nəticəsində yaranan hər bir sahənin ölçüsünün 5 hektardan az olmasına yol verilmir.

Bu dəyişikliklərin əsas məntiqi kənd təsərrüfatı torpaqlarının həddindən artıq xırdalanmasının qarşısını almaq və onların təsərrüfat baxımından həyat qabiliyyətli ölçüdə saxlanılmasına şərait yaratmaqdır.

Eyni zamanda, vərəsəlik zamanı torpağın bölünməsi mümkün olmadıqda, qanun müəyyən hallarda torpağın təsərrüfatla birlikdə satılmasını və vərəsələrin öz paylarını pul şəklində almasını da nəzərdə tutur.Burada bir məqamı da xüsusi vurğulamaq lazımdır: “pay torpaqları birləşdirilir” ifadəsi torpağın dövlət mülkiyyətinə keçirilməsi kimi başa düşülməməlidir. Qanunda söhbət kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaq sahələrinin konsolidasiyasından və bunun nəticəsində mülkiyyət və digər əşya hüquqlarının yenidən rəsmiləşdirilməsindən gedir. Konsolidasiya nəticəsində hazırlanmış bölgü sənədi yeni formalaşmış torpaq sahələri üzərində hüquqların dövlət qeydiyyatı üçün əsas hesab olunur.

Mütəxəssislər bildirir ki, bu prosesin uğurlu olması üçün ən vacib məsələlərdən biri fermerlərin və torpaq mülkiyyətçilərinin proses barədə düzgün məlumatlandırılmasıdır. Əgər vətəndaş “torpağım əlimdən alınacaq” düşüncəsi ilə çıxış edirsə, bu, konsolidasiyanın mahiyyətinin yanlış anlaşılmasına gətirib çıxara bilər. Əslində isə məqsəd kənd təsərrüfatı torpaqlarının daha səmərəli təşkili, istehsal imkanlarının artırılması və torpaqdan daha məhsuldar istifadə üçün şərait yaradılmasıdır.Azərbaycanın kənd təsərrüfatında pay torpaqlarının xırda və parçalanmış formada olması uzun illərdir müzakirə edilən məsələlərdən biridir. Yeni konsolidasiya mexanizmi də məhz bu problemin həlli istiqamətində hüquqi baza formalaşdırmağa yönəlib. Bununla belə, konkret olaraq hansı ərazidə hansı torpaqların necə birləşdiriləcəyi, yeni sahələrin sərhədlərinin necə müəyyənləşdiriləcəyi və prosesin hansı prosedurla aparılacağı ayrıca konsolidasiya qaydaları ilə müəyyən ediləcək. Prezidentin 2026-cı il 17 avqust tarixli fərmanı ilə Nazirlər Kabinetinə kənd təsərrüfatı təyinatlı torpaqların konsolidasiyası qaydasını altı ay müddətində müəyyən etmək tapşırılıb.

Beləliklə, pay torpaqlarının konsolidasiyası ilə bağlı əsas məqsəd vətəndaşın torpağını əlindən almaq deyil, əksinə, xırda və parçalanmış torpaq sahələrindən daha səmərəli istifadə imkanları yaratmaqdır. Torpaq sahibinin hüquqlarının qorunması, bazar dəyərinin nəzərə alınması, zərər yarandıqda kompensasiyanın ödənilməsi və yeni torpaq sahələri üzərində hüquqların yenidən rəsmiləşdirilməsi qanunvericilikdə nəzərdə tutulan əsas mexanizmlərdir.

Hazırladı: Turan Etibaroğlu

Həmçinin oxuyun

Bu torpaqlar əhalidən alınacaq? — Çoxlarını narahat edən suala cavab

İcra hakimiyyətində əməliyyyat:Həbs olunanlar var

Prezident burada Şeyxülislama nə deyir? — Maraqlı dialoq

Prezident bu rayonun icra başçısını vəzifədən azad etdi