Xəzər dənizi yox olur? —EKSPERTDƏN XƏBƏRDARLIQ

CƏMİYYƏT

1000

10.04.2026, 14:36

Xəzər dənizində müşahidə olunan su azalması artıq kritik həddə yaxınlaşır və bu proses bir çox daxili göllərin taleyini təkrarlamaq təhlükəsi yaradır. İqlim dəyişikliyi ilə yanaşı, dənizi qidalandıran çaylardan hədsiz su istifadəsi ekosistemin bərpasını çətinləşdirən əsas amillərdən biridir. Hazırkı vəziyyət sahilyanı dövlətlərin su siyasətinə yenidən baxmasını və təcili adaptasiya tədbirlərinin görülməsini zəruri edir. Problemin həlli fərdi addımlardan deyil, region ölkələrinin birgə məsuliyyətindən asılıdır.

Aral və Urmiya göllərinin taleyi Xəzəri gözləyirmi?

Məsələ ilə bağlı Ekoloq Rövşən Abbasov Oxu24.com-a bildirib ki, Xəzər dənizi mahiyyətcə qapalı bir su hövzəsidir və onun əsas qidası çay axınlarıdır. Son otuz ildə dünyadakı daxili göllərin yarıdan çoxunda suyun səviyyəsi kəskin azalıb, Aral, Urmiya və Çad kimi göllər isə artıq öz ekoloji funksiyalarını tamamilə itirərək quruyublar. Bu göllər vaxtilə zəngin balıq növlərinə və müxtəlif quş populyasiyalarına ev sahibliyi etsə də, indi həmin ekosistemlərdən əsər-əlamət qalmayıb.

Proses necə başlayır?

Mütəxəssisin sözlərinə görə, göllərdə quruma prosesi ilkin mərhələdə vizual olaraq hiss olunmur. Çay sularından normadan artıq istifadə edildikdə, dəniz səviyyəsindəki dəyişiklik dərhal deyil, müəyyən bir zaman kəsiyindən sonra qəflətən özünü büruzə verir. Aral və Urmiya nümunələrində olduğu kimi, Xəzərdə də hazırda bənzər bir ssenari müşahidə olunur. Xəzərin tarixində təbii tərəddüdlər olsa da, hazırkı azalma həm iqlim faktoru, həm də insan fəaliyyəti ilə sıx bağlıdır.

Ekoloqun sözlərinə görə, Azərbaycan Prezidentinin də qeyd etdiyi kimi, bütün problemi yalnız iqlim dəyişmələrinin üzərinə yıxmaq olmaz, çay sularının idarəolunmaz sərfi əsas faktordur.

Volqa çayı: Çay üzərindəki su anbarlarının sahəsi 30 min kvadrat kilometrdən çoxdur ki, bu da buxarlanma və infiltrasiya nəticəsində nəhəng su itkisinə səbəb olur. Həmçinin Həştərxan vilayətində kənd təsərrüfatı sahələrinin genişlənməsi dənizə gələn suyu azaldıb.

Kür hövzəsi: Türkiyə, Gürcüstan və Azərbaycan ərazisində Kür çayından su götürmə həcmi əvvəlki illərlə müqayisədə xeyli artıb. Bu da birbaşa Xəzərin su balansına mənfi təsir göstərir.

Rövşən Abbasov vurğulayır ki, əgər vaxtında adaptasiya tədbirləri görülməsə, proses geri dönməz xarakter alacaq. Azərbaycan artıq bu istiqamətdə praktiki addımlar atır:

1.Şirvan kanalının bərpası: Bu layihə təkcə suvarma sahələrini genişləndirmək deyil, həm də nəql zamanı yaranan itkilərin minimuma endirilməsi məqsədi daşıyır.

2.Milli Adaptasiya Proqramı: Su təhlükəsizliyini təmin etmək üçün itkilərin qarşısının alınması bu proqramın prioritetidir.

Xəzərin tamamilə quruması gözlənilməsə də, səviyyənin kəskin düşməsi regional fəlakətə yol aça bilər. Ekoloqun fikrincə, 5 Xəzəryanı dövlət bir araya gələrək çayların su bölgüsü ilə bağlı konkret öhdəliklər götürməlidir. Bu prosesə yalnız sahilyanı ölkələr deyil, həm də hövzə üzərində yerləşən Türkiyə, Gürcüstan və Ermənistan da cəlb edilməlidir. Bütün region ölkələri su ehtiyatlarından istifadədə məsuliyyətli davranmasa, ekoloji katastrofa qaçılmaz olacaq.

Çimnaz Telmanqızı

Həmçinin oxuyun