Qarabağda qubernatorluqdan 71 il sonra Bakıdakı fövqəladə vəziyyət - MÜQAYİSƏ

CƏMİYYƏT

1146

15.01.2026, 11:47

Bu gün Azərbaycan xalqının taleyində 2 mühüm hadisənin il dönümüdür.

Oxu24.com xəbər verir ki, bu iki hadisə Azərbaycan xalqına milli hökümətlə, Rusiya imperiya daxilində asılı dövlətin müqayisəsini də tam qabarıq göstərə bilir.

Qarabağ General-Qubernatorluğu - 107

Qarabağ general-qubernatorluğunun yaranması Azərbaycan tarixində ən mühüm hadisələrdən biridir.

Əvvəl qubernatorluğun yaranmasının vacibiyyətindən danışaq: 1813-1828-ci illərdə Çar Rusiyası müxtəlib ölkələrdən Qərbi Azərbaycan torpaqlarına köçürdüyü hay-boşa tayfalarını yerləşdirməyə başladıqdan sonra onları silahlandırararaq daha böyük əraziləri işğal etməsini təmin etdi. Qərbi Azərbaycan torpaqlarında misli görünməmiş soyqırımlar , faciələr, qətllər törədən erməni silahlı dəstələri Qarabağın dinc əhalisinə qarşı da soyqırım və qırğınlar yaradırlar. 1918- ci ilin 28 mayda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildikdən sonra da erməni separatçıları və Gorusda möhkəmlənmiş Andranik azərbaycanlılara qarşı soyqırımını davam etdirirdi. Qarabağda baş verən hadisələr səbəbi ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Daxili İşlər Nazirliyi 1919-cu il yanvarın əvvəllərində Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl və Zəngəzur qəzaları əsasında müvəqqəti general-qubernatorluq yaradılmasını təklif etdi. Qarabağ general-qubernatorluğu 1919-cu il 15 yanvarda həmin qəzaların əsasında yaradılması, inzibati qurum olaraq AXC-nin bu regionda süzerenliyini təmin etmək məqsədi daşıyırdı.

Bu vəzifəyə yanvarın 29-da Xosrov bəy Sultanov təyin olundu. Ermənilər general-qubernatorluğun fəaliyyət prinsiplərini qəbul edərək, müzakirələr aparmağa başlamışdılar. Baş nazir Nəsib bəy Yusifbəyli, Gəncə qubernatoru Xudadat bəy Rəfibəyli və hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarovun Şuşaya səfəri və orada görülən tədbirlər də general-qubernatorluğun nüfuzunu artırmışdı. Bütün bunların nəticəsində avqustun 15-də ermənilər Azərbaycan Hökuməti ilə saziş imzaladılar və ermənilər yaşayan ərazilərin Azərbaycanın tərkib hissəsi olduğunu qəbul etdilər.

Təəssüf ki, Azərbaycan xalqını Qarabağda erməni terrorçu və separatçılardan müdafiə edən Qarabağ general-qubernatorluğunun fəaliyyətinə Aprel işğalı (1920) və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra son qoyuldu.

“DQMV və bəzi başqa rayonlarda fövqəladə vəziyyət elan edilməsi haqqında” fərman - 36

Tam 71 ildən sonra Qərbi Azərbaycan torpaqlarında, Qarabağda erməni separatizmi azərbaycanlıların qanını tökürdü. Bakıda da Rusiyaya arxayın olub təxribatlar yaradan ermənilər fəallaşmışdı. Dünya Rusiya və Ermənistan mediasının uydurduğu “Bakıdakı ermənilərinin azərbaycanlılar tərəfindən işğəncə verilməsini, öldürülməsini” izləyirdi. M.Qorbaçov başda olmaqla sovet imperiyasının rəhbərliyi Bakıda vəziyyətin öz məcrasından çıxdığını və hakimiyyətin təhlükədə olduğunu bəhanə edərək qoşunun yeridilməsi üçün müxtəlif dezinformasiyalar yayırdı. Guya Bakıya qoşun hərbi qulluqçuların ailələrini qorumaq, hakimiyyətin zorakılıqla ələ keçirilməsinin qarşısını almaq üçün yeridilmişdi. Əslində isə bu, tamamilə saxta bir tezis idi. Çünki sovet rəhbərliyinin “dəlilləri” hətta həqiqətə yaxın olsaydı belə, Bakıya xüsusi təlim keçmiş qoşun göndərməyə ehtiyac yox idi. Ona görə ki, həmin vaxt burada daxili qoşunların 11 min 500 əsgəri, Müdafiə Nazirliyinə tabe olan Bakı qarnizonunun çoxsaylı hərbi hissələri, hava hücumundan müdafiə qüvvələri, eləcə də 4-cü ordunun komandanlığı da Bakıda yerləşirdi. Amma azərbaycanlılar anlayırdı ki, bu Sovet “KQB”-sinin və erməni lobbisinin təşkil etdiyi siyasi oyun, təxribatdır. Əslində hər kəs bilirdi. Dünya da bilirdi, amma ən yaxşı variant susmaq idi. Belə bir vaxtda - 1990-cı il yanvarın 15-də SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin sədri M.Qorbaçov “DQMV və bəzi başqa rayonlarda fövqəladə vəziyyət elan edilməsi haqqında” fərman imzaladı. Azərbaycan SSR Ali Sovetinə təklif edildi ki, Bakı və Gəncə şəhərlərində və başqa yaşayış məntəqələrində qadağan saatlarının tətbiq edilməsi də daxil olmaqla, lazımi tədbirlər görülsün.

Bu fərman növbəti qırğına yaşıl işıq yandırdı:1990-cı il yanvarın 19-da M.Qorbaçov SSRİ Konstitusiyasının 119-cu, Azərbaycan SSR Konstitusiyasının 71-ci maddələrini kobud şəkildə pozaraq, yanvarın 20-dən Bakıda fövqəladə vəziyyət elan edilməsi haqqında fərman imzaladı. Lakin əhalinin bundan məlumatsız qalması üçün SSRİ DTK-nın “Alfa” qrupu tərəfindən yanvarın 19-da saat 19:27-də Azərbaycan televiziyasının enerji bloku partladıldı, respublikada televiziya verilişləri dayandırıldı. Gecə isə qoşun fövqəladə vəziyyət elan edilməsindən xəbərsiz olan şəhərə daxil oldu və dinc əhaliyə amansız divan tutuldu. İndiyənədək ölənlər haqqında dəqiq məlumat yoxdu. Ölənlərin sayı 131-170 nəfər arası nəzərdə tutulur. 400 nəfər isə həbs edildi, 744 nəfər yaralandı, 4 nəfər itkin düşdü. Bu təbii ki o vaxt Azərbaycanı caynağında parçalayan sovet rejiminin təsdiq etdiyi rəqəmlər idi. Dəqiq rəqəmlər isə hələ də müəmma doludur.

Əntiqə Rəşid

Həmçinin oxuyun