400 illik ömür və təbii “antifriz”: Qrenlandiya köpək balığının maraqlı xüsusiyyətləri

MARAQLI

03.08.2026, 13:10

Yer üzündə elə canlılar var ki, onların xüsusiyyətləri ilk baxışdan inanılmaz görünür. Bu canlılardan biri də Qrenlandiya köpək balığıdır (Somniosus microcephalus). Alimlər bu nəhəng dəniz canlısını həm dünyanın ən uzunömürlü onurğalı heyvanlarından biri, həm də ən qeyri-adi köpək balığı növlərindən biri hesab edirlər. Onun çiy əti insan sağlamlığı üçün təhlükəli sayılır, ömrü isə 400 ilə qədər uzana bilir. Məhz bu xüsusiyyətlər Qrenlandiya köpək balığını elm dünyasının ən çox araşdırılan canlılarından birinə çevirib.

Oxu24.com-un məlumatına görə, Qrenlandiya köpək balığı əsasən Arktika və Şimali Atlantik okeanının buz kimi soyuq sularında yaşayır. Bu sularda temperatur çox vaxt sıfır dərəcəyə yaxın olur. Belə sərt şəraitdə yaşaya bilmək üçün bu köpək balığının orqanizmi milyonlarla il ərzində xüsusi uyğunlaşma mexanizmi formalaşdırıb. Onun qanında və toxumalarında yüksək miqdarda sidik cövhəri (urea) və trimetilamin-N-oksid (TMAO) adlı maddələr toplanır. Bu maddələr hüceyrələrin donmasının qarşısını alır və təbii “antifriz” funksiyasını yerinə yetirir.Lakin bu uyğunlaşmanın başqa bir tərəfi də var. Həmin maddələr səbəbindən Qrenlandiya köpək balığının çiy əti insanlar üçün zəhərlidir. Çiy halda qəbul edildikdə başgicəllənmə, ürəkbulanma, qusma, hərəkət koordinasiyasının pozulması, güclü halsızlıq və alkoqol sərxoşluğunu xatırladan əlamətlər meydana çıxa bilər. Bəzi hallarda insanlarda şüur bulanıqlığı və hətta hallüsinasiyalar da müşahidə oluna bilər. Buna görə də bu balığın əti xüsusi emal olunmadan qida kimi istifadə edilmir.Bununla belə, İslandiyada əsrlərdir davam edən maraqlı bir ənənə mövcuddur. Burada Qrenlandiya köpək balığının ətindən hazırlanan “Hákarl” adlı milli yemək hazırlanır. Bunun üçün balığın əti əvvəlcə həftələrlə torpaqda və ya xüsusi çınqıl qatının altında saxlanılır. Bu müddətdə zərərli maddələrin böyük hissəsi xaric olur. Daha sonra isə ət aylarla qurudularaq yetişdirilir. Yalnız bu uzun prosesdən sonra onun istehlakı təhlükəsiz hesab edilir. Buna baxmayaraq, kəskin ammonyak qoxusuna və fərqli dadına görə bu yemək dünyanın ən qeyri-adi kulinariya nümunələrindən biri sayılır.

Qrenlandiya köpək balığını məşhur edən ən vacib xüsusiyyət isə uzunömürlülüyüdür. Alimlər onun göz büllurunda aparılan radiokarbon analizləri nəticəsində müəyyən ediblər ki, bəzi fərdlərin yaşı 300–400 il arasında dəyişir. Bu isə o deməkdir ki, bu gün okeanlarda üzən bəzi Qrenlandiya köpək balıqları hələ XVII əsrdə – Avropada kralların hakimiyyətdə olduğu, sənaye inqilabının hələ başlamadığı dövrdə dünyaya gəlib. Onlar dünya tarixinin ən mühüm hadisələrinin baş verdiyi əsrləri “yaşayaraq” bu günə qədər gəlib çıxıblar.Bu köpək balığının böyüməsi də son dərəcə yavaşdır. Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, o, ildə cəmi təxminən 1 santimetr böyüyür. Dişilər cinsi yetkinliyə yalnız 120–150 yaşlarında çatırlar. Bu xüsusiyyət heyvanlar aləmində olduqca nadir hal hesab olunur.Qrenlandiya köpək balığı çox ləng hərəkət edir. Onun üzmə sürəti saatda təxminən 1 kilometr təşkil edir. Buna baxmayaraq, o, bacarıqlı ovçudur. Balıq, kalmar, müxtəlif dəniz canlıları ilə qidalanır, bəzən isə suiti kimi iri heyvanlara da hücum edə bilir. Alimlər hesab edirlər ki, o, əsasən gecə saatlarında və ya ovunu qəfil yaxalayaraq qidalanır. Bundan əlavə, okeanın dibində ölmüş heyvanların cəsədlərini yeyərək təbiətdə “təmizləyici” rolunu da yerinə yetirir.

Maraqlı faktlardan biri də budur ki, bu köpək balığının gözlərində tez-tez kiçik parazitlər yaşayır. Bu parazitlər bəzən onun görmə qabiliyyətini zəiflətsə də, heyvan qoxu və digər hiss orqanlarının köməyi ilə rahat şəkildə ov edə bilir.Son illərdə alimlər Qrenlandiya köpək balığının uzunömürlülüyünün sirlərini daha yaxından araşdırırlar. Onlar hesab edirlər ki, bu canlının hüceyrələrinin yaşlanma mexanizmini öyrənmək gələcəkdə insanlarda qocalma prosesinin ləngidilməsi və bəzi xəstəliklərin müalicəsi istiqamətində mühüm elmi nəticələr verə bilər.

Mütəxəssislər eyni zamanda xəbərdarlıq edirlər ki, bu növ çox gec çoxaldığı üçün həddindən artıq ovlanma onun populyasiyasına ciddi təhlükə yarada bilər. Buna görə də bir çox ölkələrdə Qrenlandiya köpək balığının qorunması istiqamətində xüsusi tədbirlər həyata keçirilir.Qrenlandiya köpək balığı təbiətin nə qədər möcüzəli və sirli olduğunu göstərən ən maraqlı nümunələrdən biridir. Çiy əti insanı zəhərləyə bilən, buzlu sularda təbii “antifriz” sayəsində yaşayan və 400 ilə qədər ömür sürən bu nəhəng dəniz sakini okeanların ən qeyri-adi canlılarından biri olaraq elm adamlarını hələ uzun illər heyrətləndirməyə davam edəcək.

Həmçinin oxuyun