Alimlərdən maraqlı fakt: Balinanın cəsədi yeni ekosistem yaradır

CƏMİYYƏT

04.08.2026, 14:30

Yer üzündə yaşamış və hazırda yaşayan ən böyük canlı olan balinalar təkcə həyatda olduqları müddətdə deyil, öldükdən sonra da okean ekosistemi üçün əvəzolunmaz rol oynayırlar. Alimlərin “balina düşüşü” (whale fall) adlandırdığı bu təbii proses okeanın ən maraqlı və ən vacib ekoloji hadisələrindən biri hesab olunur. Bir balinanın ölümü dənizin dərinliklərində onlarla, hətta yüzlərlə canlı növü üçün uzun illər davam edən yeni həyatın başlanğıcı olur.

Oxu24.com-un məlumatına əsasən, balinalar ömürlərinin sonuna yaxın zəiflədikcə əvvəlki kimi sürətli hərəkət edə bilmirlər. Müşahidələr göstərir ki, bəzi balinalar son günlərində sakit şəkildə sürüdən uzaqlaşır, daha dərin sulara doğru üzür və tədricən okeanın dibinə enirlər. Nəhəng bədənləri tonlarla ağırlığa malik olduğu üçün sonda dənizin ən dərin qatlarına çökür.

Məhz bundan sonra “balina düşüşü” adlanan möhtəşəm təbii dövr başlayır.Balinanın cəsədi okeanın dibinə çatdığı ilk günlərdə ətrafdakı iri yırtıcılar onu hiss edərək həmin əraziyə toplaşırlar. Köpəkbalıqları, iri ilanbalıqları və digər ətyeyən dəniz canlıları nəhəng cəsəddən qidalanmağa başlayır. Onlar günlərlə, hətta aylarla balinanın yumşaq toxumalarını yeyərək öz enerji ehtiyaclarını ödəyirlər.

İlk mərhələ başa çatdıqdan sonra daha kiçik dəniz canlıları işə qoşulur. Xərçəngkimilər, dəniz ulduzları, müxtəlif molyusklar və saysız-hesabsız onurğasızlar balinanın qalan hissələrini tədricən parçalayır. Beləliklə, nəhəng cəsəd minlərlə kiçik orqanizm üçün zəngin qida mənbəyinə çevrilir.

Lakin proses bununla bitmir.Balinanın bütün yumşaq toxumaları yox olduqdan sonra yalnız nəhəng skeleti qalır. Ən maraqlı mərhələ də məhz bundan sonra başlayır. Balina sümüklərinin daxilində çoxlu miqdarda yağ və digər qida maddələri olduğundan xüsusi bakteriyalar bu maddələri parçalamağa başlayırlar. Ardınca isə elm dünyasında “zombi qurdları” kimi tanınan Osedax adlı qeyri-adi canlılar meydana çıxır.Bu qurdların ağızları və həzm sistemi demək olar ki, yoxdur. Onlar xüsusi kökə bənzər çıxıntılar vasitəsilə balinanın sümüklərinin içinə daxil olur və burada yaşayan bakteriyaların köməyi ilə qida əldə edirlər. Məhz buna görə də onlara “zombi qurdları” adı verilib.

Alimlərin araşdırmalarına görə, tək bir balinanın skeleti ətrafında 400-dən artıq müxtəlif canlı növü yaşaya bilər. Onların bəziləri yalnız balina skeletlərində yaşayır və başqa heç bir mühitdə rast gəlinmir. Bu baxımdan balina düşüşü dənizin dibində yeni ekosistemin formalaşmasına səbəb olur. Ən maraqlı faktlardan biri isə budur ki, bu proses qısa müddətdə başa çatmır. Kiçik balinaların skeletləri on illərlə qida mənbəyi olsa da, iri mavi balinaların və ya kaşalotların skeletləri dənizin dibində 50 ildən 100 ilə, bəzi hallarda isə bundan da uzun müddət müxtəlif canlıları qidalandıra bilir. Yəni bir balinanın ölümü əslində onilliklər boyu davam edən yeni həyat dövrünün başlanğıcı sayılır.

Dəniz bioloqları bildirirlər ki, okeanın dərinliklərində qida mənbələri olduqca məhduddur. Günəş işığının çatmadığı bu mühitdə belə böyük enerji mənbələrinin yaranması nadir hadisədir. Buna görə də balina düşüşü okean ekosisteminin tarazlığının qorunmasında mühüm rol oynayır.Bu hadisə təbiətin heç nəyi israf etmədiyini bir daha nümayiş etdirir. Yer üzünün ən böyük canlısı həyatını başa vurduqdan sonra belə yüzlərlə fərqli növün yaşamasına imkan yaradır. Onun bədəni tədricən müxtəlif canlılar tərəfindən istifadə olunur, sümükləri belə uzun illər ərzində minlərlə orqanizmin qida mənbəyinə çevrilir.

Beləliklə, balina okeanın dərinliklərində yox olmur. O, öz ölümündən sonra belə yeni həyatın davam etməsinə xidmət edir və təbiətin milyonlarla il ərzində formalaşdırdığı ən möhtəşəm ekoloji dövrlərdən birinin əsas hissəsinə çevrilir. Bu səbəbdən alimlər balina düşüşünü okeanın “həyat zəncirinin ən möcüzəli hadisələrindən biri” adlandırırlar.

Həmçinin oxuyun