Qaraciyər niyə səssiz şəkildə zədələnir? – Qastroenteroloqdan AÇIQLAMA  

Qaraciyər orqanizmin ən mühüm orqanlarından biri olsa da, onunla bağlı xəstəliklərin təhlükəli tərəflərindən biri uzun müddət heç bir ciddi əlamət vermədən inkişaf edə bilməsidir. İnsan özünü sağlam hiss etdiyi halda qaraciyərdə yağlanma, iltihab və hətta fibroz kimi dəyişikliklər artıq başlaya bilər. Bu səbəbdən bir çox insan qaraciyərində problem olduğunu yalnız analiz, ultrasəs müayinəsi və ya başqa səbəbdən aparılan müayinə zamanı öyrənir.

Xüsusilə qaraciyər yağlanması ilə bağlı cəmiyyətdə “bir az yağlanmadır, ciddi problem deyil” yanaşmasına rast gəlinir. Halbuki yağlanma bəzi insanlarda sadə steatoz səviyyəsində qala bildiyi halda, bəzi hallarda iltihab və fibrozla müşayiət oluna və zaman keçdikcə daha ağır qaraciyər xəstəliyinə doğru irəliləyə bilər. Amerika Qaraciyər Xəstəliklərinin Öyrənilməsi Assosiasiyası da metabolik disfunksiya ilə əlaqəli steatotik qaraciyər xəstəliyinin əksər pasiyentlərdə simptomsuz ola bildiyini, lakin bunun qaraciyərdə zədələnmənin olmadığı anlamına gəlmədiyini bildirir.

Məsələ ilə bağlı qastroenteroloq Ülvi İbrahimov Oxu24.com-a açıqlamasında bildirib ki, qaraciyər xəstəliklərinin “səssiz” irəliləməsi onların əsas təhlükəli xüsusiyyətlərindən biridir.

“Qaraciyər problemləri niyə sakit irəliləyir? Çünki qaraciyərdə olan bir çox xəstəlik uzun müddət insanda aşkar və spesifik ağrı yaratmaya bilər. Qaraciyər elə bir orqandır ki, orada hər hansı problem yarandıqda insan bunu dərhal ağrı şəklində hiss etməyə bilər. Ona görə də xəstəlik müəyyən müddət ərzində heç bir ciddi şikayət vermədən irəliləyə bilər. İnsan hətta qaraciyər xəstəliyi müəyyən mərhələyə çatana qədər özünü normal hiss edə bilər”, – deyə mütəxəssis qeyd edib.

Həkimin sözlərinə görə, məhz bu səbəbdən qaraciyərlə bağlı problemlərdə yalnız ağrının olub-olmamasına əsaslanmaq düzgün deyil. İnsan “qaraciyərim ağrımırsa, deməli, problem yoxdur” düşüncəsinə qapılmamalıdır. Çünki qaraciyər yağlanması və fibroz kimi proseslər erkən mərhələlərdə çox vaxt simptomsuz olur. Hətta sirrozun kompensasiya olunmuş, yəni ilkin mərhələlərində də bəzi insanlarda heç bir nəzərəçarpan simptom olmaya bilər.

Bu baxımdan qaraciyər yağlanması ayrıca diqqət tələb edir. Tibbdə əvvəl “qeyri-alkoqol yağlı qaraciyər xəstəliyi” adlandırılan vəziyyət üçün hazırda metabolik disfunksiya ilə əlaqəli steatotik qaraciyər xəstəliyi – MASLD termini geniş istifadə olunur. Bu xəstəlik artıq çəki və piylənmə, insulin müqaviməti, 2-ci tip şəkərli diabet, yüksək qan təzyiqi və digər metabolik risk faktorları ilə sıx əlaqəlidir. Bəzi insanlarda proses sadəcə yağlanma ilə məhdudlaşsa da, digərlərində iltihab və fibroz inkişaf edə bilər.

Ülvi İbrahimov bildirir ki, “qaraciyər piylənməsi” və ya yağlanması ifadəsinə də sadə yanaşmaq olmaz. Burada söhbət yalnız qaraciyərin müəyyən miqdarda yağ toplamasından getmir. Əsas məsələ bu yağlanmanın orqanda iltihaba və fibroz prosesinə səbəb olub-olmamasıdır.

“Qaraciyər piylənməsi bizim düşündüyümüz kimi sadəcə bir piylənmə deyil. Bu prosesin müxtəlif mərhələləri ola bilər. Fibroz artdıqca qaraciyər toxumasında çapıqlaşma baş verir. Xəstəlik irəlilədikcə daha ağır mərhələlərə keçə və son nəticədə sirroza qədər çata bilər. Ona görə də vaxtında aşkarlanması və düzgün müalicə, xüsusilə də həyat tərzi və rejimə riayət edilməsi çox vacibdir”, – deyə qastroenteroloq vurğulayıb.

Qaraciyər fibrozunu sadə dillə desək, qaraciyər toxumasında zədələnmələr nəticəsində çapıq toxumasının yaranması kimi izah etmək olar. Xroniki zədələnmə davam etdikcə bu proses arta və qaraciyərin normal quruluşunu dəyişə bilər. AASLD-nin məlumatlarına görə, steatotik qaraciyər xəstəliklərində fibrozun qiymətləndirilməsi xəstəliyin gələcək riskini müəyyənləşdirmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bunun üçün yalnız bir müayinə ilə kifayətlənmək əvəzinə, qan analizləri və qeyri-invaziv fibroz qiymətləndirmə üsullarından istifadə oluna bilər.

Məhz burada xəstələrin etdiyi əsas səhvlərdən biri ortaya çıxır. İnsan özünü yaxşı hiss etdiyinə görə müayinəyə ehtiyac olmadığını düşünür. Halbuki qaraciyər xəstəliklərində simptomların olmaması sağlamlığın tam göstəricisi deyil. AASLD bildirir ki, MASLD olan insanların böyük hissəsi simptomsuzdur və xəstəlik bəzən rutin qan analizlərində və ya qarın boşluğunun görüntülənməsi zamanı təsadüfən aşkarlanır.

Qastroenteroloqun sözlərinə görə, qaraciyərin qorunmasında əsas məsələ xəstəliyin son mərhələyə çatmasını gözləməməkdir. Qaraciyərdə yağlanma aşkarlanıbsa, bunun səbəbi müəyyənləşdirilməli və risk faktorları qiymətləndirilməlidir.

“Bunun qarşısını necə almaq olar? Əsas məsələ düzgün müalicə və rejimə riayət etməkdir. Qaraciyər yağlanmasının qarşısını almaq və onun irəliləməsini azaltmaq üçün insanın həyat tərzinə diqqət etməsi çox vacibdir. Artıq çəki varsa, onun azaldılması, fiziki aktivliyin artırılması, qidalanmanın düzgün qurulması, şəkərli diabet və digər metabolik problemlərin nəzarətdə saxlanılması mühüm rol oynayır”, – deyə Ülvi İbrahimov bildirib.

Burada müalicə yanaşmasının bütün xəstələr üçün eyni olmadığını da nəzərə almaq lazımdır. Qaraciyər yağlanmasının səbəbi, fibrozun olub-olmaması, xəstənin çəkisi, qan şəkəri, lipid göstəriciləri, alkoqol istifadəsi, hepatit virusları və digər faktorlar qiymətləndirilməlidir. Buna görə internetdə yayılan müxtəlif “qaraciyər təmizləyən” vasitələrdən və özbaşına dərmanlardan istifadə etmək əvəzinə, problemin səbəbi müəyyənləşdirilməlidir.

Qaraciyər xəstəliklərinin səssiz inkişaf etməsində hepatitlər də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xroniki virus hepatitləri bəzi insanlarda uzun müddət ciddi simptom yaratmadan davam edə bilər. Müalicə olunmayan və nəzarətsiz qalan xroniki qaraciyər xəstəlikləri isə zamanla fibrozun artmasına və sirrozun inkişafına səbəb ola bilər. Bu səbəbdən risk qrupunda olan insanların müvafiq müayinələrdən keçməsi vacibdir.

Sirroz isə qaraciyərin uzunmüddətli zədələnməsi nəticəsində yaranan ciddi çapıqlaşma mərhələsidir. Lakin burada da mühüm məqam var: sirrozun ilkin mərhələsində insan heç bir ciddi simptom hiss etməyə bilər. NHS məlumatına görə, bir çox insan xüsusilə erkən mərhələdə sirroz olduğunu bilməyə bilər. Xəstəlik ağırlaşdıqca sarılıq, qarında və ayaqlarda şişkinlik, asan göyərmə və qanaxma, qaşınma, çaşqınlıq kimi əlamətlər ortaya çıxa bilər.

Buna görə qaraciyər xəstəliyini yalnız “ağrı verən xəstəlik” kimi qəbul etmək düzgün deyil. Qaraciyər problemi olan şəxsdə halsızlıq, iştahanın azalması, səbəbsiz çəki itkisi və ya qarının sağ yuxarı hissəsində narahatlıq kimi qeyri-spesifik şikayətlər ola bilər, lakin heç bir əlamət də olmaya bilər.

Mütəxəssis xüsusilə vurğulayıb ki, qaraciyərin vəziyyətini müəyyənləşdirmək üçün yalnız bir göstəriciyə baxmaq kifayət deyil. Məsələn, qaraciyər fermentlərinin normal olması da bütün hallarda ciddi fibroz və ya qaraciyər xəstəliyinin olmadığını qəti şəkildə göstərmir. AASLD-nin məlumatlarında da normal qaraciyər fermentlərinin MASLD-ni istisna etmədiyi qeyd olunur.

Bu səbəbdən risk faktorları olan şəxslərdə həkim lazım bildikdə qan analizləri, qaraciyərin ultrasəs müayinəsi və fibrozun qiymətləndirilməsi üçün elastoqrafiya kimi qeyri-invaziv üsullardan istifadə edə bilər. AASLD-nin aktual yanaşmalarında fibroz riskinin ilkin qiymətləndirilməsi üçün FIB-4 kimi qan əsaslı göstəricilərdən, ehtiyac olduqda isə elastoqrafiya və digər görüntüləmə üsullarından istifadə tövsiyə olunur.

Ülvi İbrahimovun sözlərinə görə, qaraciyərin sağlamlığının qorunması yalnız artıq problem yarandıqdan sonra düşünülməməlidir. Xüsusilə artıq çəkisi olan, şəkərli diabet, yüksək xolesterin və ya digər metabolik problemlər yaşayan, müntəzəm alkoqol qəbul edən və ya xroniki hepatit riski olan şəxslər qaraciyər sağlamlığına daha ciddi yanaşmalıdırlar.

“İnsan qaraciyərində problem olduğunu ağrı ilə hiss etməyə bilər. Ona görə də ‘məndə heç bir ağrı yoxdur, deməli qaraciyərim sağlamdır’ düşüncəsi doğru deyil. Əsas məsələ xəstəliyi erkən mərhələdə aşkar etməkdir. Qaraciyər yağlanması aşkarlanıbsa, onun hansı mərhələdə olduğu, fibrozun olub-olmaması və xəstəliyin hansı səbəbdən yarandığı müəyyən edilməlidir. Düzgün müalicə, qidalanma, fiziki aktivlik və həkimin tövsiyə etdiyi rejimə riayət etməklə xəstəliyin irəliləməsinin qarşısını almaq və riskləri azaltmaq mümkündür”, – deyə qastroenteroloq qeyd edib.

Beləliklə, qaraciyər xəstəliklərinin əsas təhlükələrindən biri onların uzun müddət “səssiz” qalmasıdır. İnsan gündəlik həyatını normal şəkildə davam etdirə, heç bir ciddi ağrı hiss etməyə və buna görə də müayinəyə ehtiyac olmadığını düşünə bilər. Halbuki həmin müddətdə qaraciyərdə yağlanma, iltihab və fibroz kimi proseslər davam edə bilər. Bəzi hallarda proses ağırlaşaraq sirroza qədər gedib çıxa bilər.

Həkim sonda bildirib ki, qaraciyər sağlamlığına diqqət etmək üçün xəstəliyin ağırlaşmasını gözləmək lazım deyil. Sağlam çəkinin qorunması, müntəzəm fiziki aktivlik, balanslı qidalanma, alkoqolun məhdudlaşdırılması və risk faktorlarının nəzarətdə saxlanılması ilə yanaşı, zəruri hallarda vaxtında tibbi müayinədən keçmək də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Qaraciyərin ağrı verməməsi onun tam sağlam olması demək deyil; əksinə, bəzi qaraciyər xəstəliklərində məhz simptomların gec ortaya çıxması erkən aşkarlanmanı daha vacib edir.

Nigar

Həmçinin oxuyun

Təcili! Bu Universitetdə dərslər onlayn oldu

TƏCİLİ! Bu ölkədən Azərbaycana uçuşlar dayandırıldı

Onların iş rejimi dəyişdi

Bakıda bu stansiyalardan metroya giriş PULSUZ OLDU