Autizm spektri olan uşaqların ümumtəhsil məktəblərində təhsili: inklüziv cəmiyyətə aparan yol  

Müasir dövrdə təhsil yalnız bilik ötürmək vasitəsi deyil, həm də cəmiyyətin dəyərlərini formalaşdıran əsas platformadır. Bu baxımdan Autizm Spektr Pozuntusu (ASP) olan uşaqların ümumtəhsil məktəblərində təhsil alması məsələsi xüsusi аktuallıq kəsb edir. İnklüziv təhsil həm sosial ədalətin təmin olunması, həm də sağlam və tolerant cəmiyyətin qurulması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Autizm spektr pozuntusu sosial ünsiyyət və davranış xüsusiyyətləri ilə seçilən inkişaf fərqliliyidir. Bu uşaqların hər biri fərdidir: bəziləri yüksək intellektual qabiliyyətlərə malik olsa da, digərləri gündəlik fəaliyyətlərdə əlavə dəstəyə ehtiyac duyur. Məhz bu fərqliliklər onların təhsil prosesində fərdi yanaşma tələb etdiyini göstərir.

İnklüziv təhsil prinsiplərinə əsasən, hər bir uşaq – fiziki və ya psixoloji fərqlərindən asılı olmayaraq – eyni təhsil mühitində öyrənmək hüququna malikdir. Bu yanaşma beynəlxalq səviyyədə dəstəklənir və UNESCO tərəfindən əsas təhsil strategiyalarından biri kimi qəbul olunur. Ümumtəhsil məktəblərində autizmli uşaqların təhsil alması onların cəmiyyətə inteqrasiyasını sürətləndirir və sosial bacarıqlarının inkişafına müsbət təsir göstərir.

Bu prosesin müsbət tərəfləri kifayət qədər çoxdur. İlk növbədə, autizmli uşaqlar yaşıdları ilə ünsiyyət qurmağı öyrənir, sosial mühitə adaptasiya olunur.

Lakin mövcud reallıq göstərir ki, inklüziv təhsilin tətbiqi bir sıra çətinliklərlə müşayiət olunur. Ən böyük problemlərdən biri müəllimlərin bu sahədə kifayət qədər hazırlıqlı olmamasıdır. Autizmli uşaqlarla işləmək xüsusi pedaqoji və psixoloji biliklər tələb edir. Bundan əlavə, sinif mühitinin uyğunlaşdırılması, fərdi tədris planlarının hazırlanması və məktəbdaxili dəstək xidmətlərinin təşkili də vacib məsələlərdəndir.

Ekspertlər hesab edir ki, bu problemlərin həlli üçün kompleks yanaşma vacibdir. Müəllimlər üçün ixtisasartırma proqramlarının təşkili, məktəblərdə psixoloq və loqoped xidmətlərinin gücləndirilməsi, valideynlərlə əməkdaşlığın artırılması inklüziv təhsilin keyfiyyətini yüksəldə bilər. Eyni zamanda, sinif otaqlarında daha çevik və dəstəkləyici mühitin yaradılması autizmli uşaqların özlərini daha rahat hiss etməsinə imkan verir.

Azərbaycanda da inklüziv təhsilin inkişafı istiqamətində müəyyən addımlar atılır. Dövlət proqramları və pilot layihələr vasitəsilə bəzi məktəblərdə inklüziv siniflər təşkil olunur. Bununla belə, bu təcrübənin bütün regionları əhatə etməsi və sistemli şəkildə tətbiqi hələ də aktual məsələ olaraq qalır.

Nəticə etibarilə, autizm spektri olan uşaqların ümumtəhsil məktəblərində təhsil alması yalnız bir təhsil məsələsi deyil, həm də cəmiyyətin inkişaf göstəricisidir. İnklüziv yanaşma ilə böyüyən nəsil daha anlayışlı, daha humanist və daha güclü cəmiyyət qurmağa qadirdir. Bu isə gələcəyin ən böyük investisiyalarından biridir.Bu barədə oxu24.com-danışan psixoloq Aysu Həsənova bildirir ki,autizmli uşaqların digər uşaqlarla birlikdə eyni məktəbdə təhsil alması son illərdə daha çox diqqət mərkəzində olan və əslində çox vacib bir mövzudur.

" Bu yanaşma sadəcə təhsil məsələsi deyil, həm də cəmiyyətin necə formalaşdığını göstərən bir göstəricidir. Çünki inklüziv mühitdə böyüyən uşaqlar gələcəkdə daha anlayışlı, empati qurma bacarığı yüksək və fərqlilikləri qəbul edən fərdlərə çevrilirlər.Autizmli uşaqlar üçün məktəb mühiti bəzən düşündüyümüzdən daha çətin ola bilər. Səs-küylü sinif otaqları, dəyişən rutinlər, sosial ünsiyyət tələbləri onların daxili dünyasında gərginlik yarada bilər. Bu zaman uşaq ya özünə qapanır, ya da davranışla reaksiya verir. Çox vaxt bu davranışlar səhv başa düşülür və intizamsızlıq kimi qiymətləndirilir. Halbuki bu, uşağın uyğunlaşmaqda çətinlik çəkdiyini göstərən bir siqnaldır.Müəllimlərin rolu burada həlledicidir. Müəllim sadəcə dərs keçən şəxs deyil, eyni zamanda sinifdə emosional balansı qoruyan əsas fiqurdur. Autizmli uşaqlarla işləyərkən ən vacib məqamlardan biri sabitlik və aydınlıqdır. Uşaq nə ilə qarşılaşacağını bilməlidir. Günlük planın öncədən bildirilməsi, dəyişikliklərin yumşaq şəkildə izah olunması, tapşırıqların sadə və konkret verilməsi onların özünü daha təhlükəsiz hiss etməsinə kömək edir.Sinif yoldaşlarının münasibəti də bu prosesdə böyük rol oynayır"

Həmçinin oxuyun

SON DƏQİQƏ! ABŞ İranı "ürəyindən" vurdu

Azərbaycanda bu şəxslərə ayda 120 manat VERİLİR — ŞƏRTLƏR  

Yüksək vəzifəyə təyinat OLDU

Azərbaycan Liderinin Gürcüstan səfərinin əhəmiyyəti nədir?     —   ŞƏRH

" Əgər uşaqlara kiçik yaşdan fərqliliklərin normal olduğu düzgün şəkildə izah olunarsa, onlar daha anlayışlı və dəstəkləyici olurlar. Əks halda isə anlaşılmazlıqdan qaynaqlanan uzaqlaşma və ya lağ etmə halları yarana bilər. Bu da autizmli uşağın özünə inamını ciddi şəkildə zədələyir.Burada az danışılan, amma çox önəmli bir məqam var. Autizmli uşaqların problemi əksər hallarda öyrənmək deyil, öyrəndiyini ifadə etməkdir. Yəni uşaq məlumatı anlayır, amma onu sosial formada göstərməkdə çətinlik çəkir. Bu səbəbdən onların potensialı çox vaxt düzgün qiymətləndirilməmiş olur.Tədris prosesi daha çox fərdiləşdirilmiş şəkildə qurulmalıdır. Hər autizmli uşaq eyni deyil. Bəziləri vizual materiallarla daha yaxşı öyrənir, bəziləri isə təkrarlanan strukturda daha rahat olur. Kiçik dəyişikliklər belə böyük fərq yarada bilər. Məsələn, vizual cədvəllər, qısa və aydın tapşırıqlar, fasilələrin düzgün planlanması uşağın dərsə uyğunlaşmasını xeyli asanlaşdırır.

Uşaqlara yanaşmada bizim məqsədimiz onları dəyişdirmək yox, onları anlamaq olmalıdır. Çünki davranışın arxasında hər zaman bir səbəb var. Uşaq qışqırırsa, bu onun pis tərbiyə almasından yox, özünü ifadə edə bilməməsindən qaynaqlana bilər.Valideynlər üçün isə bu proses həm emosional, həm də psixoloji baxımdan həssasdır. Çox vaxt valideynlər özlərini tək hiss edir və ya cəmiyyətin reaksiyasından narahat olurlar. Amma unutmaq olmaz ki, uşaq üçün ən güclü dayaq ailədir. Valideynin qəbul edici və səbirli olması uşağın inkişafına birbaşa təsir edir. Uşağı daim başqaları ilə müqayisə etmək əvəzinə, onun öz inkişaf dinamikasına fokuslanmaq daha sağlam yanaşmadır.Digər tərəfdən, valideynlərin özlərinə də diqqət etməsi vacibdir. Çünki emosional olaraq tükənmiş valideyn uşağa lazımi dəstəyi verə bilmir. Dəstək almaq, mütəxəssislərlə işləmək, bəzən sadəcə paylaşmaq belə bu yükü yüngülləşdirə bilər.Və burda unutmamalı olduğumuz nüans budur ki,autizm fərqlilikdir, çatışmazlıq deyil. Bu fərqliliyi düzgün anlayan və qəbul edən cəmiyyət həm daha sağlam, həm də daha güclü olur. Bu uşaqların cəmiyyətə inteqrasiyası yalnız onların deyil, hər birimizin inkişafıdır" - deyərək ekspert bildirib.

Aysel