İlanların çəngəlli dilinin heyrətamiz sirri

MARAQLI

25.08.2026, 14:40

İlanların dilini çıxarıb tez-tez havada hərəkət etdirdiyini, sonra isə yenidən ağızlarına çəkdiyini yəqin ki, görmüsünüz. Bəs heç düşünmüsünüzmü ki, ilanların dili niyə digər heyvanların dilindən fərqli olaraq iki yerə ayrılmış, çəngəlli quruluşa malikdir? İlk baxışda bu, sadəcə qəribə anatomik xüsusiyyət kimi görünə bilər. Əslində isə ilanların çəngəlli dili onların ətraf mühiti “araşdırmasına”, ovun istiqamətini müəyyən etməsinə və müxtəlif kimyəvi siqnalları qəbul etməsinə kömək edən olduqca mühüm duyğu sisteminin bir hissəsidir.

Oxu24.com-un məlumatına əsasən , ilan dilini çölə çıxardıqda havada və ətraf mühitdə olan müxtəlif kimyəvi hissəcikləri toplayır. Daha sonra dilini ağız boşluğuna çəkərək həmin hissəcikləri Yakobson orqanına çatdırır. Vomeronazal orqan da adlandırılan bu xüsusi duyğu orqanı ağız boşluğunun üst hissəsində yerləşir və kimyəvi siqnalların qəbul edilməsində mühüm rol oynayır.

Burada dilin çəngəlli olması xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki dilin iki ucu ətraf mühitdən eyni anda, lakin bir-birindən müəyyən qədər fərqli iki nöqtədən nümunə götürə bilir. Məsələn, dilin sol tərəfində qəbul edilən kimyəvi siqnal daha güclüdürsə, ilan həmin qoxu mənbəyinin sol tərəfdə yerləşdiyini müəyyən edə bilər. Sağ tərəfdəki siqnal daha güclüdürsə, mənbənin sağ istiqamətdə olduğunu anlayır.Beləliklə, ilan yalnız “qoxunun olduğunu” müəyyən etmir, eyni zamanda qoxunun hansı istiqamətdən gəldiyi barədə də məlumat əldə edir. Bu xüsusiyyət bəzən “stereo-qoxu” və ya istiqamətli kimyəvi qavrayış kimi izah edilir.

Bunu müəyyən mənada insanın iki qulağının fəaliyyətinə bənzətmək olar. Səs hər iki qulağa müxtəlif vaxt və intensivliklə çatdığı üçün beynimiz səsin hansı istiqamətdən gəldiyini təxmin edə bilir. İlanlarda isə buna bənzər istiqamət məlumatının formalaşmasında dilin iki ucu və Yakobson orqanı mühüm rol oynayır.Bu sistem xüsusilə ov zamanı ilan üçün böyük üstünlük yaradır. İlanın görmə qabiliyyəti məhdud olduqda və ya ətraf qaranlıq olduqda belə, havadakı və səthlərdəki kimyəvi izlərdən istifadə edərək ətrafında nələrin baş verdiyi barədə məlumat toplaya bilir. Ovun keçdiyi istiqaməti, mümkün təhlükənin haradan gəldiyini və digər fərdlərin buraxdığı kimyəvi izləri müəyyənləşdirməsində bu duyğu sistemi mühüm rol oynayır.İlanın dilini tez-tez çölə çıxarması da təsadüfi hərəkət deyil. Hər belə hərəkət ətraf mühitdən yeni kimyəvi məlumatların toplanmasına xidmət edir. Dil havadakı hissəcikləri götürür, sonra isə onları Yakobson orqanına çatdırır. Beyin həmin məlumatları emal edərək ətraf mühit haqqında bir növ kimyəvi “xəritə” formalaşdırır.Maraqlı məqam odur ki, çəngəlli dil yalnız ilanlara xas xüsusiyyət deyil. Bir sıra kərtənkələ növlərində də dilin bu formada quruluşuna rast gəlinir. Lakin ilanlarda bu duyğu sistemi xüsusilə inkişaf edib və onların həyat tərzinə uyğun mühüm funksional üstünlük yaradıb.İlanların görmə qabiliyyətinin zəif olması da bu sistemin əhəmiyyətini daha yaxşı göstərir. Əlbəttə, ilanların bütün növləri tamamilə kor deyil və görmə qabiliyyətləri növdən-növə dəyişir. Lakin bəzi ilanlarda görmə digər duyğu sistemləri qədər əsas rol oynamır. Bu zaman kimyəvi qavrayış, istilik hissiyyatı və digər duyğu mexanizmləri ətraf mühitin qəbulunda daha böyük əhəmiyyət qazana bilir.

Deməli, ilanların çəngəlli dili heç də qorxuducu görünüş yaratmaq üçün deyil. Bu, milyonlarla illik təkamül nəticəsində onların həyat şəraitinə uyğun formalaşmış mürəkkəb kimyəvi qavrayış sisteminin bir hissəsidir. Dilin iki ucu müxtəlif istiqamətlərdən məlumat toplamağa, Yakobson orqanı isə bu məlumatların qəbul edilməsinə və beyinə ötürülməsinə kömək edir.Bu baxımdan ilanların dili sadəcə qoxu qəbul edən bir orqan deyil. O, ovun istiqamətini müəyyənləşdirməyə, təhlükəni hiss etməyə, ətraf mühiti araşdırmağa və canlı üçün vacib kimyəvi siqnalları ayırd etməyə kömək edən mürəkkəb bioloji mexanizmin mühüm hissəsidir.

Təbiətdə hər bir canlı öz həyat tərzinə uyğun fərqli xüsusiyyətlər qazanıb. İlanın çəngəlli dili də bunun ən maraqlı nümunələrindən biridir. Kiçik görünən bu anatomik detal əslində ilan üçün ətraf aləmi “oxumağa” imkan verən olduqca mürəkkəb duyğu sisteminin əsas elementlərindən biridir.

Həmçinin oxuyun