Hüquqi həqiqət və faktiki həqiqət: məhkəmə hansı həqiqəti müəyyən edir?  

Oxu24.com hüquqşünas Ellada Bayramovanın hüquqi şərhini təqdim edir:

Həqiqət baş vermiş hadisənin özündədir, ədalət isə həmin hadisənin hüquqi baxımdan düzgün müəyyən edilməsindən başlayır.

Hər bir məhkəmə mübahisəsinin arxasında müəyyən hadisə, ziddiyyət təşkil edən mövqelər və öz həqiqətinə inanan insanlar dayanır. Tərəflərdən biri baş verənləri özünün gördüyü və yaşadığı şəkildə təqdim edir, digəri isə həmin hadisəyə fərqli izah verir. Bəzən hər iki tərəf öz mövqeyində səmimi olur, lakin onların söylədikləri bir-birini təkzib edir. Belə vəziyyətdə məhkəmənin qarşısında yalnız kimin haqlı olduğunu müəyyən etmək deyil, daha mürəkkəb bir məsələ dayanır: baş vermiş hadisənin hansı halları sübut olunub və bu hallara hansı hüquqi qiymət verilməlidir?

Məhz bu nöqtədə faktiki həqiqətlə hüquqi həqiqət arasındakı fərq meydana çıxır. Bu fərq hüquq nəzəriyyəsinin mücərrəd müzakirəsi deyil. O, insanın təqsirli və ya təqsirsiz hesab edilməsinə, əmlakını itirməsinə və ya hüququnun bərpasına, vurulmuş zərərin ödənilməsinə, bəzən isə bütün gələcək həyatının dəyişməsinə təsir edə bilən fundamental məsələdir.

Faktiki həqiqət hadisənin gerçəkdə necə baş verdiyi ilə bağlıdır. Hüquqi araşdırmadan asılı olmayaraq, hadisənin öz tarixi mövcuddur: kim nə edib, hansı şəraitdə hərəkət edib, hansı nəticə yaranıb. Lakin hadisənin baş verməsi ilə onun sonradan dəqiq müəyyən edilməsi eyni şey deyil. Hadisənin şahidləri yaddaşlarında yalnız müəyyən təəssüratları saxlaya, sənədlər natamam ola, görüntülər hadisənin yalnız bir hissəsini əks etdirə, tərəflərin izahları isə şəxsi maraqların təsiri altında formalaşa bilər.

Hüquqi həqiqət dedikdə isə məhkəmə tərəfindən iş üçün əhəmiyyətli halların qanuni prosedurlar çərçivəsində araşdırılması, sübutların qiymətləndirilməsi və əsaslandırılmış hüquqi nəticəyə gəlinməsi nəzərdə tutulur. Burada bir məqamı xüsusi vurğulamaq lazımdır: hüquqi həqiqət faktiki həqiqətə alternativ deyil. Məhkəmənin məqsədi faktlardan uzaq, formal bir həqiqət yaratmaq yox, gerçəklik haqqında mümkün qədər etibarlı nəticəyə qanunun müəyyən etdiyi vasitələrlə çatmaqdır. Bununla belə, məhkəmənin gəldiyi nəticə ilə hadisənin əslində necə baş verməsi hər zaman üst-üstə düşməyə bilər.

Məhkəmə hadisənin özünü deyil, həmin hadisə barədə qanuni qaydada araşdırıla və əsaslandırıla bilən halları qiymətləndirir. Bu, məhkəmənin gerçəkliyi müəyyən etməkdən imtina etməsi demək deyil. Əksinə, hüquqi qərarın fərziyyələrə, şəxsi təəssüratlara və sübutsuz qənaətlərə əsaslanmasının qarşısını alan əsas təminatlardan biridir.

Azərbaycan Respublikasının cinayət-prosessual qanunvericiliyi bu məsələyə prinsipial yanaşma müəyyən edir. Cinayət-Prosessual Məcəllənin sübutların toplanması, yoxlanılması və qiymətləndirilməsinə dair müddəalarına əsasən, sübutlar hərtərəfli, tam və obyektiv araşdırılmalı, onların aidiyyəti, mümkünlüyü, mötəbərliyi və ittihamı əsaslandırmaq üçün kifayətliliyi qiymətləndirilməlidir. Məcəllənin 145-ci maddəsi sübutların qiymətləndirilməsinin hüquqi meyarlarını müəyyən edir. Heç bir sübut əvvəlcədən müəyyən edilmiş mütləq qüvvəyə malik deyil; onun əhəmiyyəti digər sübutlarla əlaqədə və işin ümumi mənzərəsi daxilində müəyyənləşdirilməlidir.

Bu prinsipin əhəmiyyəti xüsusilə ziddiyyətli sübutlar olduqda üzə çıxır. Məsələn, bir şahid müəyyən hadisənin baş verdiyini bildirir, digər şahid isə əksini deyir. İlk baxışdan hər iki ifadə eyni hüquqi çəkidə görünə bilər. Lakin məhkəmə yalnız ifadələrin sayını müqayisə etməklə kifayətlənə bilməz. Şahidlərin məlumatı hansı mənbədən əldə etdikləri, hadisəni birbaşa müşahidə edib-etmədikləri, ifadələrin digər sübutlarla uyğunluğu və mövcud ziddiyyətlərin səbəbləri araşdırılmalıdır. Eyni zamanda, şahidin tərəflərdən biri ilə münasibətinin olması onun ifadəsini avtomatik olaraq etibarsız etmir; bu hal digər hallar ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.

Deməli, sübutların qiymətləndirilməsi sadəcə təqdim edilmiş materialların sayılması deyil, onların məzmunu, etibarlılığı və qarşılıqlı əlaqəsi əsasında məntiqi-hüquqi nəticəyə gəlmək prosesidir. Sübutların çoxluğu özlüyündə həqiqətin təminatı olmadığı kimi, bir sübutun mövcudluğu da avtomatik olaraq mübahisənin həll edildiyi anlamına gəlmir.

Burada başqa bir mühüm sual yaranır: həqiqət mövcuddur, lakin onu sübut etmək mümkün deyilsə, məhkəmə nə etməlidir?

Təsəvvür edək ki, bir şəxs müəyyən ödənişi həyata keçirdiyini bildirir, qarşı tərəf isə borcun ödənilmədiyini iddia edir. Ödəniş faktiki olaraq həyata keçirilmiş ola bilər, lakin onu təsdiq edən sənəd saxlanılmayıb, əməliyyatın izləri əldə edilə bilmir və digər sübutlar da kifayət etmir. Bu halda insanın həqiqətən haqlı olması ilə həmin haqlılığın məhkəmədə təsdiq edilməsi arasında fərq yaranır.

Məhkəmə yalnız bir tərəfin daha inandırıcı danışmasına əsaslanaraq qərar verə bilməz. O, müvafiq prosessual qaydaları, sübutetmə yükünü və təqdim olunmuş materialları nəzərə almalıdır. Məhz buna görə hüquq praktikasında haqlı olmaqla haqlı olduğunu sübut edə bilmək arasında ciddi fərq mövcuddur.

Lakin bu yanaşma yanlış anlaşılmamalıdır. Sübutun olmaması həmişə hadisənin baş vermədiyini göstərmir. Sadəcə, müəyyən halın məhkəmə qarşısında hüquqi baxımdan təsdiq olunmadığını göstərə bilər. Eyni zamanda, sübutetmə yükü tərəflər arasında qanuna uyğun bölüşdürülməli, heç bir tərəfdən obyektiv olaraq mümkün olmayan sübutun təqdim edilməsi tələb edilməməli və məhkəmənin qanunla müəyyən edilmiş prosessual vəzifələri nəzərə alınmalıdır.

Cinayət mühakiməsində məsələ daha həssas xarakter daşıyır. Şəxsin cinayət törətməsi barədə ictimai inam, şübhə və ya ehtimal onun təqsirli hesab edilməsi üçün kifayət deyil. Təqsirsizlik prezumpsiyası insanın yalnız qanunla müəyyən edilmiş qaydada təqsiri sübuta yetirildikdən və müvafiq məhkəmə hökmü qüvvəyə mindikdən sonra təqsirli hesab olunmasını tələb edir. İttihamın sübut edilməsi və aradan qaldırılması mümkün olmayan şübhələrin təqsirləndirilən şəxsin xeyrinə həll edilməsi bu təminatın əsas elementlərindəndir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 63-cü maddəsi təqsirsizlik prezumpsiyasını təsbit edir. Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 6-cı maddəsi də ədalətli məhkəmə araşdırması hüququnu və cinayət törətməkdə ittiham olunan şəxsin təqsiri qanunla sübuta yetirilənədək təqsirsiz sayılmasını təmin edir. Bu prinsiplər sübut çatışmazlığının hesabına ittihamın tamamlanmasına, şübhələrin avtomatik olaraq şəxsin əleyhinə yozulmasına və ictimai qənaətin məhkəmə sübutunu əvəz etməsinə yol vermir.

Beləliklə, məhkəmə cinayət işi üzrə şəxsin hadisədə iştirak edib-etmədiyini müəyyən etməklə yanaşı, həmin əməlin hüquqi baxımdan cinayət təşkil edib-etmədiyini və şəxsin təqsirinin qanuni qaydada sübuta yetirilib-yetirilmədiyini də qiymətləndirməlidir. Hadisənin baş verməsi ilə konkret şəxsin həmin hadisəyə görə cinayət məsuliyyəti daşıması eyni hüquqi nəticə deyil.

Sübutun əldə edilmə qaydası da ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, həqiqətən baş vermiş hadisəni əks etdirdiyi iddia olunan səs yazısı və ya görüntü hüquqazidd üsulla əldə edilmiş, məzmunu dəyişdirilmiş və ya mənbəyinin etibarlılığı şübhə altına alınmış ola bilər. Belə materialın mövcudluğu onun avtomatik olaraq mötəbər və istifadə edilə bilən sübut sayılması demək deyil. Burada sübutun məzmunu ilə yanaşı, mənşəyi, həqiqiliyi, əldə edilmə şəraiti və müdafiə tərəfinin ona etiraz etmək imkanları da qiymətləndirilməlidir. Sübutun mümkünlüyü ilə onun mötəbərliyi bir-birindən fərqləndirilməli, konkret nəticə müvafiq prosessual normalar əsasında çıxarılmalıdır.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin yanaşması da bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Məhkəmə milli məhkəmələrin yerinə keçərək hər bir iş üzrə faktları yenidən müəyyən edən dördüncü instansiya kimi çıxış etmir. Bununla belə, sübutların əldə edilməsi və qiymətləndirilməsi də daxil olmaqla, icraatın bütövlükdə ədalətli olub-olmadığını araşdırır. Müdafiə tərəfinin sübutları mübahisələndirmək, şahidləri sorğu-sual etmək və öz mövqeyini səmərəli şəkildə təqdim etmək imkanından məhrum edilməsi ədalətli məhkəmə araşdırması baxımından ciddi suallar yarada bilər.

Məhkəmə qərarının legitimliyi yalnız onun nəticəsindən deyil, həmin nəticəyə hansı yolla gəlinməsindən də asılıdır. Hüquqi baxımdan düzgün nəticəyə təsadüfən çatmaqla, həmin nəticəni qanuni və yoxlanıla bilən əsaslarla formalaşdırmaq eyni şey deyil. Ədalətli məhkəmə araşdırması qərarın həm məzmununa, həm də qəbul edilmə prosesinə aid təminatları tələb edir.

Mülki mübahisələrdə də eyni problem özünü fərqli formada göstərir. Tərəflərdən biri əmlak üzərində hüququnun olduğunu, digəri isə həmin əmlaka dair daha üstün hüquqi əsaslara malik olduğunu iddia edə bilər. Şəxsin əmlakdan uzun müddət istifadə etməsi, həmin əmlaka xərc çəkməsi və ya onu özününkü hesab etməsi faktiki vəziyyət barədə məlumat verir. Lakin bu hallar özlüyündə mülkiyyət hüququnun mövcudluğunu bütün hallarda təsdiq etmir. Mülkiyyətin yaranma əsasları, müqavilələr, qeydiyyat sənədləri, qanunun tələbləri və iş üçün əhəmiyyətli digər hallar araşdırılmalıdır.

Bu, faktiki vəziyyətin hüquqi baxımdan əhəmiyyətsiz olması demək deyil. Əksinə, faktiki hallar müvafiq hüquq normasının tətbiqi üçün əsas ola bilər. Ancaq hüquqi nəticə həmin faktların qanunda nəzərdə tutulan şərtlərlə əlaqələndirilməsi nəticəsində yaranır. Məhkəmənin vəzifəsi yalnız nəyin baş verdiyini müəyyən etmək deyil, baş verənlərin hansı hüquqi nəticələr doğurduğunu da əsaslandırmaqdır.

Bütün bunların fonunda daha dərin bir məsələ meydana çıxır: hakim həqiqəti müəyyən edərkən öz daxili inamına nə dərəcədə əsaslana bilər?

Hakimin daxili inamı sübutların qiymətləndirilməsinin ayrılmaz elementidir. Lakin daxili inam şəxsi intuisiya, ilkin təəssürat və ya subyektiv inandırıcılıqla eyniləşdirilə bilməz. O, işin hallarının hərtərəfli, tam və obyektiv araşdırılması, sübutların qarşılıqlı əlaqədə qiymətləndirilməsi və qanunun tələblərinə riayət olunması nəticəsində formalaşmalıdır. Hakimin müəyyən mövqeyə gəlməsi kifayət deyil; həmin mövqenin hansı faktlara və hüquqi əsaslara söykəndiyi qərardan aydın görünməlidir.

Məhkəmə qərarının əsaslandırılması məhz bu səbəbdən formal tələb deyil. Əsaslandırma tərəflərə onların arqumentlərinin nəzərə alınıb-alınmadığını anlamaq, qərarın hüquqi məntiqini yoxlamaq və zərurət olduqda ondan şikayət etmək imkanı verir. Sübutların qiymətləndirilməsində mühüm ziddiyyətlərə cavab verilməməsi, müdafiənin əsaslı etirazlarının səbəbsiz rədd edilməsi və ya nəticənin ümumi ifadələrlə əsaslandırılması məhkəmə aktının keyfiyyətinə dair ciddi suallar yarada bilər.

Burada hüquqi həqiqətin daha bir sərhədi görünür: məhkəmə qərarı hüquqi mübahisəni həll edə bilər, lakin hadisənin bütün tarixi təfərrüatlarını hər zaman üzə çıxarmağa zəmanət vermir. Bəzi məlumatlar itirilmiş, bəzi şahidlər əlçatmaz olmuş, bəzi halların müəyyən edilməsi isə obyektiv olaraq mümkün olmamış ola bilər. Hüquq sistemi belə qeyri-müəyyənliyi tam aradan qaldırmaq imkanına malik olmadıqda, onu prosessual təminatlar, sübutetmə qaydaları və əsaslandırılmış qərarlar vasitəsilə idarə etməyə çalışır.

Bununla belə, faktiki həqiqətlə hüquqi nəticə arasındakı mümkün fərqi məhkəmə səhvlərinə bəraət qazandırmaq üçün istifadə etmək olmaz. Sübutların natamam araşdırılması, əhəmiyyətli halların nəzərdən qaçırılması, tərəflərin bərabərliyinin pozulması və ya sübutların əsassız qiymətləndirilməsi qərarın qanuniliyini və əsaslılığını şübhə altına ala bilər. Hüquqi prosedurun mövcudluğu özlüyündə ədalətin təmin edildiyini göstərmir; prosedur real, səmərəli və vicdanla tətbiq edilməlidir.

Ədalət mühakiməsinin mahiyyəti də burada üzə çıxır. Məhkəmə nə cəmiyyətin emosional qənaətini təsdiqləyən orqan, nə də tərəflərdən birinin hekayəsini digərindən daha inandırıcı hesab etməklə kifayətlənən mübahisə həll edicisidir. O, qanunla müəyyən edilmiş səlahiyyətlər daxilində faktları araşdırmalı, sübutları qiymətləndirməli, tərəflərin hüquqlarını qorumalı və nəticəsini hüquqi əsaslarla izah etməlidir.

Nəticə etibarilə, məhkəmə hansı həqiqəti müəyyən edir sualına sadə və birmənalı cavab vermək mümkün deyil. Məhkəmənin məqsədi faktiki həqiqətə mümkün qədər yaxınlaşmaqdır, lakin onun hüquqi qərarı iş üzrə sübuta yetirilmiş, qanuni qaydada qiymətləndirilmiş və hüquq normaları ilə əlaqələndirilmiş hallara əsaslanmalıdır. Bu prosesin nəticəsi hadisənin bütün aspektlərini əhatə edən mütləq həqiqət olmaya bilər. Lakin o, hüquqi baxımdan əsaslandırılmış, yoxlanıla bilən və ədalətli prosedur nəticəsində qəbul edilmiş qərar olmalıdır.

Çünki hüququn gücü yalnız həqiqəti axtarmaq iradəsində deyil, həmin həqiqəti müəyyən edərkən özünün də qanunun sərhədlərindən kənara çıxmamasındadır.

Ədalətli məhkəmə hər zaman bütün suallara cavab tapmaya bilər. Lakin o, cavab tapa bilmədiyi yerdə ehtimalı həqiqət, şübhəni təqsir, inamı isə sübut kimi təqdim etməməlidir. Hüquqi ədalətin əsas sınağı da məhz budur.

Həmçinin oxuyun

Baş nazir polis alayını məhkəməyə yeritdi, Prezident təcili geri qayıtdı - Video 

Milli Məclis mühüm qərarlar QƏBUL ETDİ -SİYAHI

Azərbaycan ictimaiyyətinə ağır İTKİ

Deputatın keçmiş həyat yoldaşı haradadır? -AÇIQLAMA