Bizi necə izləyirlər?  -Hüquqşünas Ellada Bayramovanın  ŞƏRHİ

Videomüşahidə, biometrik məlumatlar, üz tanıma sistemləri və rəqəmsal izləmənin hüquqi sərhədləri haqqında hüquqşünas Ellada Bayramovanın Oxu24.com üçün hüquqi şərhi:

Təhlükəsizlik insanın fundamental ehtiyaclarından, dövlətin isə əsas vəzifələrindən biridir. İnsan dövlətdən həyatının, sağlamlığının, əmlakının və ictimai qaydanın qorunmasını gözləyir. Müasir texnologiyalar bu vəzifənin həyata keçirilməsi üçün geniş imkanlar yaradır: videomüşahidə sistemləri hadisələrin qeydə alınmasına, biometrik məlumatlar şəxsiyyətin müəyyənləşdirilməsinə, üz tanıma texnologiyaları axtarılan şəxslərin aşkarlanmasına, rəqəmsal izləmə vasitələri isə müəyyən təhlükələrin vaxtında müəyyən edilməsinə kömək edə bilər. Lakin texnologiyanın təhlükəsizliyi artırmaq imkanına malik olması onun tətbiqini öz-özlüyündə hüquqi baxımdan əsaslandırmır.

Əsas hüquqi sual texnologiyanın mövcud olub-olmaması deyil, onun hansı məqsədlə, hansı səlahiyyət əsasında, hansı həddə və hansı təminatlarla tətbiq edilməsidir. Çünki təhlükəsizlik naminə toplanan məlumatlar yalnız konkret təhlükənin qarşısının alınması üçün istifadə edilə də bilər, insanın davranışını davamlı izləmək, hərəkətlərini təhlil etmək və şəxsi həyatı haqqında geniş təsəvvür yaratmaq vasitəsinə də çevrilə bilər. Bu iki vəziyyət arasında hüquqi baxımdan ciddi fərq var.

Hüquqi dövlət üçün təhlükəsizlik şəxsi həyatın toxunulmazlığını aradan qaldıran müstəqil əsas deyil. Təhlükəsizliyin təmin edilməsi ilə şəxsi həyatın qorunması bir-birinə qarşı qoyulan deyil, eyni hüquqi sistem daxilində uzlaşdırılmalı olan vəzifələrdir.

Təhlükəsizlik hüququ və şəxsi həyatın toxunulmazlığı

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 31-ci maddəsi hər kəsin təhlükəsiz yaşamaq hüququnu təsbit edir. Konstitusiyanın 32-ci maddəsi isə şəxsi toxunulmazlıq, şəxsi və ailə həyatının sirrini saxlamaq, qanunsuz müdaxilədən müdafiə olunmaq hüquqlarını təmin edir. Həmin maddənin 3-cü hissəsinə əsasən, qanunla müəyyən edilmiş hallar istisna olmaqla, şəxsin şəxsi həyatı haqqında məlumatların onun razılığı olmadan toplanılmasına, saxlanılmasına, istifadəsinə və yayılmasına, habelə şəxsin xəbəri olmadan və ya etirazına baxmayaraq izlənilməsinə, video və foto çəkilişinə, səs yazısına və digər oxşar hərəkətlərə yol verilmir. Konstitusiyanın 32-ci maddəsinin VIII hissəsi fərdi məlumatların həcminin, onların emalı, toplanması, ötürülməsi, istifadəsi və qorunması şərtlərinin qanunla müəyyən edildiyini nəzərdə tutur.

Bu müddəaların hüquqi mənası ondan ibarətdir ki, təhlükəsizlik məqsədi şəxsi həyata müdaxilə üçün avtomatik və qeyri-məhdud səlahiyyət yaratmır. Müdaxilənin qanuni əsası olmalı, səlahiyyətli subyekt tərəfindən həyata keçirilməli və qanunla müəyyən edilmiş çərçivəni aşmamalıdır. Eyni zamanda, Konstitusiyanın 31-ci maddəsindəki təhlükəsiz yaşamaq hüququ da nəzərə alınmalıdır. Deməli, məsələ hüquqlardan birinin digərinə mütləq üstün tutulması deyil, onların hər ikisinin real təmin olunmasıdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyası, maddələr 31 və 32.

Burada mühüm bir fərqi də vurğulamaq lazımdır: şəxsi həyatın toxunulmazlığı hüququ dövlətin heç bir halda müşahidə aparmaması və ya şəxsi məlumatlardan istifadə etməməsi demək deyil. Qanunla müəyyən edilmiş hallarda, legitim məqsədlə və müvafiq təminatlar daxilində belə müdaxilə mümkün ola bilər. Lakin müdaxilənin mümkün olması onun hər formada, hər şəxsə münasibətdə və qeyri-məhdud müddət ərzində tətbiqinə icazə verilməsi demək deyil.

Videomüşahidə: kameranın olması ilə davamlı izlənilmək eyni deyil

İctimai yerlərdə, nəqliyyat infrastrukturunda, dövlət və özəl obyektlərdə videomüşahidə təhlükəsizliyin təmin edilməsində mühüm vasitə ola bilər. Kamera cinayət hadisəsinin araşdırılmasına, təhlükəli vəziyyətin müəyyən edilməsinə və şəxslərin həyatının qorunmasına kömək edə bilər. Bununla belə, videomüşahidənin hüquqi qiymətləndirilməsi yalnız kameranın quraşdırıldığı yerə əsasən aparılmamalıdır.

Müşahidənin məqsədi, əhatə etdiyi məkan, qeydə alınan məlumatın xarakteri, görüntülərin kimlər tərəfindən əldə edilə bilməsi, nə qədər saxlanılması və hansı məqsədlərlə istifadə olunması birlikdə qiymətləndirilməlidir. Məsələn, giriş-çıxışın və təhlükəsizlik hadisələrinin qeydə alınması üçün nəzərdə tutulan sistemlə insanların hərəkətlərini uzun müddət izləyən, onların gündəlik vərdişləri barədə nəticələr çıxaran və görüntüləri başqa məlumat bazaları ilə birləşdirən sistem eyni müdaxilə səviyyəsinə malik deyil.

Kameranın ictimai yerdə yerləşməsi də qeydə alınan bütün məlumatların sərbəst istifadəsi üçün ümumi icazə yaratmır. İctimai məkanda olmaq şəxsin şəxsi həyatın toxunulmazlığı hüququndan imtina etməsi kimi şərh edilə bilməz. Digər tərəfdən, hər bir videomüşahidənin mütləq qanunsuz olduğunu iddia etmək də düzgün deyil. Hüquqi nəticə konkret şəraitdən, tətbiq olunan qanunvericilikdən və müdaxilənin xarakterindən asılıdır.

Xüsusilə görüntülərin ilkin məqsəddən kənar istifadəsi ayrıca diqqət tələb edir. Təhlükəsizlik üçün toplanmış görüntülərin işçilərin davranışına ümumi nəzarət, şəxslərin profilləşdirilməsi və ya başqa məqsədlər üçün istifadəsi həmin istifadənin ayrıca hüquqi əsasının olub-olmaması baxımından qiymətləndirilməlidir. Məlumatın qanuni məqsədlə əldə edilməsi onun istənilən sonrakı istifadəsini avtomatik qanuniləşdirmir.

Biometrik məlumatlar: şəxsiyyətin müəyyənləşdirilməsi və məlumat üzərində nəzarət

Biometrik məlumatlar insanın fiziki, fizioloji və ya davranış xüsusiyyətləri əsasında şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsinə və ya təsdiqlənməsinə imkan verə bilən məlumatlardır. Barmaq izi, üz təsviri və gözün qüzehli qişası ilə bağlı göstəricilər belə texnologiyalarda istifadə oluna bilər. Bu məlumatların hüquqi baxımdan əhəmiyyəti onların yalnız şəxsi tanımaq üçün istifadə edilməsində deyil, bir çox halda şəxsin dəyişdirə bilmədiyi və başqa məlumatlarla əlaqələndirilə bilən xüsusiyyətlərə əsaslanmasındadır.

Parol itirildikdə dəyişdirilə bilər. Lakin üzün və ya barmaq izinin əsas fiziki xüsusiyyətlərini parol kimi dəyişmək mümkün deyil. Buna görə də biometrik məlumatların təhlükəsizliyi, onlara çıxış imkanları, saxlanma müddəti və başqa sistemlərlə əlaqələndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə məlumatların sızması və ya qanunsuz istifadəsi adi məlumat sızmasından daha uzunmüddətli risklər yarada bilər.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin S. və Marper Birləşmiş Krallığa qarşı işi üzrə Böyük Palatanın 4 dekabr 2008-ci il tarixli qərarı bu baxımdan mühüm hüquqi yanaşma ortaya qoyur. Məhkəmə cinayət törətməkdə şübhəli bilinmiş, lakin məhkum edilməmiş şəxslərin barmaq izlərinin, hüceyrə nümunələrinin və DNT profillərinin saxlanılmasını Konvensiyanın 8-ci maddəsi kontekstində qiymətləndirərək fərdi məlumatların dövlət tərəfindən saxlanılmasının özü də şəxsi həyata müdaxilə yarada biləcəyini vurğulayıb. Məlumatın sonradan faktiki istifadə edilməməsi onun saxlanılmasının hüquqi əhəmiyyətini aradan qaldırmır. AİHM, S. and Marper v. the United Kingdom.

Bu yanaşma biometrik məlumatların dövlət tərəfindən heç bir halda saxlanıla bilməyəcəyi mənasına gəlmir. O, belə saxlanmanın hüquqi əsasının, məqsədinin, həcminin, müddətinin və şəxsin hüquqlarını qoruyan təminatların ciddi qiymətləndirilməli olduğunu göstərir. Məlumatın texniki baxımdan mövcud olması onun qeyri-məhdud saxlanılması üçün kifayət edən hüquqi əsas deyil.

Üz tanıma sistemləri: identifikasiya imkanı nə vaxt həddindən artıq müdaxiləyə çevrilir?

Üz tanıma sistemləri videomüşahidədən fərqli olaraq yalnız görüntü əldə etməyə deyil, görüntünü müəyyən şəxslə əlaqələndirməyə və ya şəxsin kimliyini ehtimalla müəyyən etməyə imkan verə bilər. Bu xüsusiyyət texnologiyanın təhlükəsizlik baxımından faydasını artırdığı kimi, yanlış identifikasiya və həddindən artıq müşahidə riskini də artırır.

Burada iki vəziyyəti fərqləndirmək vacibdir. Birincisi, konkret və əsaslandırılmış təhlükə ilə əlaqədar şəxsin müəyyənləşdirilməsi məqsədilə texnologiyadan məhdud çərçivədə istifadə edilməsidir. İkincisi isə ictimai məkanda olan şəxslərin geniş miqyasda, davamlı və ya sistematik şəkildə tanınması, onların hərəkətlərinin izlənməsi və müxtəlif məlumat bazaları ilə əlaqələndirilməsidir. Bu halların hüquqi müdaxilə səviyyəsi eyni deyil və eyni əsaslandırma ilə qiymətləndirilməməlidir.

Üz tanıma sisteminin nəticəsi də özlüyündə şəxsin hüquqi statusunu müəyyən edən qəti sübut kimi qəbul edilməməlidir. Texniki sistemlər səhv edə bilər; görüntünün keyfiyyəti, məlumat bazasının düzgünlüyü və alqoritmin xüsusiyyətləri nəticəyə təsir göstərə bilər. Buna görə də belə nəticələrdən hüquqi nəticə çıxarılarkən onların etibarlılığı, yoxlanılması imkanı və digər sübutlarla uyğunluğu nəzərə alınmalıdır. Texnologiyanın verdiyi ehtimalı insanın təqsirliliyi barədə hüquqi nəticə ilə eyniləşdirmək olmaz.

Əgər üz tanıma sistemi şəxsin hərəkətlərinin müəyyənləşdirilməsi və ya dövlət orqanlarının qərarlarında istifadə olunursa, məsuliyyət yalnız proqram təminatının üzərinə qoyula bilməz. Sistemə dair qərarı qəbul edən, onu tətbiq edən və nəticələrindən istifadə edən subyektlərin səlahiyyətləri və məsuliyyəti qanunvericilik çərçivəsində qiymətləndirilməlidir.

Rəqəmsal izləmə: məlumatların birləşdirilməsi nəyi dəyişir?

Rəqəmsal izləmə yalnız kameralarla məhdudlaşmır. Müxtəlif elektron sistemlərdə yaranan məlumatların əlaqələndirilməsi şəxsin harada olduğu, hansı xidmətlərdən istifadə etdiyi, kimlərlə əlaqə saxladığı və müəyyən dövrdə necə hərəkət etdiyi barədə geniş təsəvvür yarada bilər. Ayrı-ayrılıqda zərərsiz görünən məlumatların birləşdirilməsi şəxsin davranışları və şəxsi həyatı haqqında daha əhatəli mənzərə ortaya çıxara bilər.

Bu səbəbdən hüquqi qiymətləndirmə yalnız məlumatların hər birinin ayrılıqda qanuni əldə edilib-edilməməsi ilə bitməməlidir. Onların birləşdirilməsi, təhlili və yeni nəticələr çıxarmaq üçün istifadəsi də müdaxilənin xarakterini dəyişə bilər. Məlumatın miqyası artdıqca, onun insanın şəxsi həyatına təsiri də daha ciddi ola bilər.

Bununla belə, hər cür rəqəmsal məlumat emalını «izləmə» adlandırmaq və avtomatik qanunsuz hesab etmək hüquqi baxımdan dəqiq olmaz. Məsələn, konkret xidməti göstərmək üçün zəruri olan məlumat emalı ilə şəxsin davranışlarını sistematik təhlil etmək arasında fərq var. Hüquqi qiymətləndirmə emalın məqsədinə, hüquqi əsasına, məlumatın həcminə, əldə edən subyektə, saxlanma müddətinə və mümkün nəticələrinə əsaslanmalıdır.

Əsas prinsip budur: məlumatı toplamaq üçün mövcud olan hüquqi əsas həmin məlumatdan istənilən başqa məqsədlə istifadə etmək üçün qeyri-məhdud səlahiyyət yaratmır. Məqsədin dəyişməsi və ya məlumatların birləşdirilməsi ayrıca hüquqi qiymətləndirmə tələb edə bilər.

Hüquqi sərhəd necə müəyyən edilməlidir?

Şəxsi həyata müdaxilənin qanuniliyini qiymətləndirərkən bir neçə əsas meyar birlikdə nəzərə alınmalıdır.

Birincisi, müdaxilənin qanuni əsası olmalıdır. Dövlət orqanının təhlükəsizliklə bağlı ümumi səlahiyyətə malik olması hər konkret müşahidə tədbirini avtomatik əsaslandırmır. Səlahiyyətin məzmunu, tətbiq şərtləri və sərhədləri qanunvericilikdən irəli gəlməlidir. Şəxs mümkün olduqda hansı hallarda və hansı qaydada müdaxiləyə məruz qala biləcəyini ağlabatan şəkildə anlaya bilməlidir.

İkincisi, məqsəd legitim və konkret olmalıdır. Milli təhlükəsizlik, ictimai təhlükəsizlik və cinayətlərin qarşısının alınması hüquqi baxımdan əhəmiyyətli məqsədlər ola bilər. Lakin «təhlükəsizlik» ifadəsinin ümumi şəkildə işlədilməsi konkret tədbirin zəruriliyini öz-özlüyündə sübut etmir. Tədbirlə qarşısı alınmaq istənilən təhlükə arasında əsaslandırıla bilən əlaqə olmalıdır.

Üçüncüsü, müdaxilə zəruri olmalıdır. Qarşıya qoyulan qanuni məqsədə şəxsin hüquqlarına daha az müdaxilə edən vasitə ilə nail olmaq mümkündürsə, daha geniş müdaxilənin zəruriliyi əsaslandırılmalıdır. Bu, bütün hallarda ən az müdaxilə edən vasitənin mütləq seçilməsi barədə mexaniki qayda deyil; konkret şəraitdə alternativlərin effektivliyi və riskləri nəzərə alınmalıdır.

Dördüncüsü, müdaxilə mütənasib olmalıdır. Tədbirin gözlənilən təhlükəsizlik faydası ilə şəxsin hüquqlarına yaratdığı yük arasında ədalətli tarazlıq olmalıdır. Konkret təhlükəyə qarşı məhdud müşahidə ilə əhalinin geniş qruplarının davamlı izlənilməsi eyni müdaxilə səviyyəsi deyil. Tədbirin əhatə dairəsi, müddəti, toplanan məlumatın həssaslığı və şəxslər üçün mümkün nəticələri mütənasiblik qiymətləndirməsində əhəmiyyətlidir.

Beşincisi, real təminatlar və nəzarət mexanizmləri mövcud olmalıdır. Məlumatlara kimin çıxış əldə edə bilməsi, onların nə qədər saxlanılması, qanunsuz istifadə hallarının necə aşkar edilməsi, səhvlərin necə düzəldilməsi və qərarlardan hansı qaydada şikayət verilməsi aydın olmalıdır. Qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda müstəqil və ya məhkəmə nəzarəti də mühüm təminat rolunu oynayır.

Bu meyarlar yalnız texniki sistemin quraşdırılması mərhələsinə deyil, məlumatın bütün həyat dövrünə — toplanmasına, saxlanmasına, təhlilinə, ötürülməsinə, istifadəsinə və silinməsinə tətbiq edilməlidir.

Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyası baxımından yanaşma

Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 8-ci maddəsi şəxsi və ailə həyatına, mənzilə və yazışmaya hörmət hüququnu qoruyur. Həmin maddənin ikinci bəndi dövlət orqanlarının müdaxiləsinə yalnız müəyyən şərtlərlə — qanuna uyğun olduqda, legitim məqsəd daşıdıqda və demokratik cəmiyyətdə zəruri olduqda — yol verir.

Bu standart təhlükəsizlik tədbirlərini qadağan etmir. Əksinə, onların hüquqi çərçivədə həyata keçirilməsini tələb edir. Qanun müdaxilənin mümkün olduğu halları və şərtləri kifayət qədər aydın müəyyən etməli, şəxsi özbaşına qərarlardan qoruyan təminatlar yaratmalıdır. Müdaxilənin zəruriliyi isə yalnız dövlətin məqsədinin vacibliyi ilə deyil, konkret tədbirin həmin məqsədə uyğunluğu və şəxsin hüquqlarına təsiri ilə əsaslandırılmalıdır.

AİHM-in S. və Marper Birləşmiş Krallığa qarşı qərarı biometrik və digər həssas məlumatların saxlanılması, eləcə də onların istifadəsinə dair təminatların əhəmiyyətini göstərir. Bu qərar Azərbaycan hüququnun yerinə birbaşa tətbiq edilən milli norma deyil; o, Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 8-ci maddəsinin məzmununu izah edən və hüquqi təhlildə nəzərə alına bilən məhkəmə təcrübəsidir. Konvensiyanın və AİHM-in yanaşmasının konkret hüquqi işdə əhəmiyyəti həmin işin yurisdiksiyası, faktları və tətbiq olunan hüquqi normalar nəzərə alınmaqla müəyyən edilir.

Məlumat toplandıqdan sonra da hüquqi öhdəliklər davam edir

Təhlükəsizlik tədbirlərinin hüquqi qiymətləndirilməsində tez-tez diqqətdən kənarda qalan məsələ məlumatın toplanmasından sonrakı mərhələdir. Halbuki məlumatın qanuni əldə edilməsi onun təhlükəsiz saxlanılması, məxfiliyinin qorunması və yalnız müvafiq məqsədlər üçün istifadəsi öhdəliklərini aradan qaldırmır.

Məlumat bazasına icazəsiz giriş, görüntülərin səlahiyyətsiz şəxslərə ötürülməsi, biometrik məlumatların başqa məqsədlərlə istifadəsi və ya məlumatın zəruri müddət bitdikdən sonra saxlanılması ayrıca hüquqi problem yarada bilər. Buna görə də hüquqi təminatlar yalnız ilkin icazə ilə məhdudlaşmamalı, məlumatın sonrakı taleyini də əhatə etməlidir.

Eyni zamanda, şəxsin özünə aid məlumatlarla tanış olmaq, qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda yanlış və ya natamam məlumatların düzəldilməsini və qanunsuz əldə edilmiş məlumatların çıxarılmasını tələb etmək imkanları da nəzərə alınmalıdır. Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 32-ci maddəsinin V hissəsi bu hüquqları təsbit edir, lakin qanunla nəzərdə tutulmuş istisnalar da mövcuddur. Buna görə də hər bir məlumatın açıqlanması və ya silinməsi tələbi konkret qanunvericilik əsasında qiymətləndirilməlidir.

Nəticə: təhlükəsizliyin qiyməti hüquqsuzluq olmamalıdır

Müasir texnologiyalar dövlətin və cəmiyyətin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün əhəmiyyətli imkanlar yaradır. Lakin texnoloji imkanın mövcudluğu ilə onun hüquqi baxımdan tətbiq edilə bilməsi eyni anlayışlar deyil. Videomüşahidə, biometrik identifikasiya, üz tanıma və rəqəmsal izləmə qanuni məqsədlərə xidmət edə bilər, amma onların hər biri şəxsi həyatın toxunulmazlığına fərqli intensivlikdə müdaxilə yaratmaq potensialına malikdir.

Bu səbəbdən təhlükəsizlik tədbirlərinin qanuniliyi yalnız onların hansı məqsədlə tətbiq edildiyinə görə deyil, həmin məqsədə çatmaq üçün nə dərəcədə zəruri olduğuna, şəxsin hüquqlarına necə təsir göstərdiyinə və hansı təminatlarla müşayiət olunduğuna görə müəyyən edilməlidir. Hüquqi sərhəd texnologiyanın özündə deyil, onun tətbiqinin hüquqi əsaslandırılmasında və nəzarət mexanizmlərindədir.

Şəxsi həyatın toxunulmazlığı təhlükəsizliyin əksi deyil. Şəxsin hüquqlarını qoruyan, dövlətin səlahiyyətlərini aydın müəyyən edən və müdaxiləyə qarşı effektiv təminatlar yaradan sistem həm təhlükəsizliyə, həm də hüquqi dövlətə xidmət edir. Çünki təhlükəsizliyin məqsədi insanı qorumaqdırsa, bu məqsədə çatmaq üçün insanın hüquqlarını əsassız şəkildə zəiflətmək hüquqi baxımdan ziddiyyətli nəticə yarada bilər.

Dövlətin gücü yalnız təhlükəni aşkar etmək imkanında deyil, həmin imkandan harada və hansı hüquqi sərhəddə istifadə etməli olduğunu müəyyən edə bilməsində də ölçülür. Şəxsi həyatın toxunulmazlığı təhlükəsizlik naminə əvvəlcədən verilmiş razılıq deyil; təhlükəsizlik tədbirlərinin özünün də hüquqa uyğun olmasını tələb edən fundamental təminatdır.

Həmçinin oxuyun

Bakı və Sumqayıtda bu ərazidə yaşayanlar  köçürülə bilər  - SƏBƏB AÇIQLANDI

Bizi necə izləyirlər?  -Hüquqşünas Ellada Bayramovanın  ŞƏRHİ

Ceyhun Bayramovun Türkiyədəki bu jesti VİRAL OLDU -VİDEO

Prezident İlham Əliyev Türkiyəyə niyə getmədi? - TƏHLİL