Uşaqlar üçün yaşayış minimumu artırılır — AÇIQLAMA  

Azərbaycanda 2027-ci il yanvarın 1-dən etibarən uşaqlar üçün yaşayış minimumunun 260 manatdan 274 manata qaldırılması təklif olunur. Bu addım, ilk növbədə, uşağın maddi təminatının dəyişən sosial-iqtisadi şəraitə uyğunlaşdırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Lakin burada hüquqi baxımdan mühüm bir məqam nəzərə alınmalıdır: söhbət hazırda qanun layihəsində nəzərdə tutulan dəyişiklikdən gedir və onun yekun hüquqi nəticələri müvafiq qanun qəbul edildikdən sonra qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda, uşaqlar üçün yaşayış minimumunun artırılması ilə məhkəmə tərəfindən konkret iş üzrə müəyyən edilmiş aliment məbləğinin avtomatik artırılması eyni anlayışlar deyil. Qanunvericiliyə görə, alimentin məbləğinin artırılması və ya indeksasiyası üçün xüsusi hüquqi əsaslar və məhkəmə prosedurları mövcuddur. Aliment ödənilməsindən qərəzli şəkildə yayınan valideynləri isə ciddi inzibati və cinayət məsuliyyəti gözləyir. Mövzu ilə bağlı hüquqi tənzimləmələri, borclulara tətbiq olunan sanksiyaları və məhkəməyə müraciət qaydalarını Oxu24.com-a hüquqşünas Ellada Bayramova ətraflı şərh edib.

Hüquqşünas Ellada Bayramova  bildirib ki, Azərbaycanda 2027-ci il yanvarın 1-dən etibarən uşaqlar üçün yaşayış minimumunun 260 manatdan 274 manata qaldırılması təklifi, ilk növbədə, uşağın maddi təminatının dəyişən sosial-iqtisadi şəraitə uyğunlaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Lakin burada hüquqi baxımdan mühüm bir məqam nəzərə alınmalıdır: söhbət hazırda qanun layihəsində nəzərdə tutulan dəyişiklikdən gedir və onun yekun hüquqi nəticələri müvafiq qanun qəbul edildikdən sonra qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda, uşaqlar üçün yaşayış minimumunun artırılması ilə məhkəmə tərəfindən konkret iş üzrə müəyyən edilmiş aliment məbləğinin avtomatik artırılması eyni anlayışlar deyil:

“Azərbaycan Respublikasının Ailə Məcəlləsinə əsasən, valideynlər yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlarını saxlamağa borcludurlar və bu öhdəlik valideynlərin nikahda olub-olmamasından, birgə yaşayıb-yaşamamasından və ya nikahın pozulmasından asılı deyil. Aliment uşağın saxlanılması üçün nəzərdə tutulan vəsaitdir və onun müəyyən edilməsi zamanı əsas məqsəd uşağın qanunla qorunan mənafelərinin təmin olunmasıdır. Valideynlər arasında aliment ödənilməsi barədə razılıq olmadıqda, Ailə Məcəlləsinin 76-cı maddəsinə əsasən, bir uşağa görə valideynin qazancının və digər gəlirlərinin dörddə biri, iki uşağa görə üçdə biri, üç və daha çox uşağa görə isə yarısı məhkəmə qaydasında tutula bilər”.

Hüquqşünas qeyd edib ki, bununla belə, məhkəmə tərəflərin ailə və maddi vəziyyətini, habelə işin digər əhəmiyyətli hallarını nəzərə alaraq həmin payları dəyişə bilər. Valideynin gəliri qeyri-müntəzəm olduqda, dəyişdikdə, ümumiyyətlə olmadıqda və ya gəlirdən faiz tutulması uşağın maraqlarını lazımi qaydada təmin etmədikdə isə aliment Ailə Məcəlləsinin 78-ci maddəsinə uyğun olaraq sabit pul məbləğində və ya gəlirin müəyyən hissəsi ilə sabit məbləğin birlikdə tutulması formasında müəyyən edilə bilər:

“Uşaqlar üçün yaşayış minimumunun 2027-ci ildən 274 manat müəyyən edilməsi təklifi də məhz bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Yaşayış minimumu uşağın əsas sosial ehtiyaclarının qiymətləndirilməsi üçün mühüm göstəricidir, lakin bütün hallarda hər bir uşağa ödənilməli alimentin məbləğini avtomatik müəyyən edən universal tarif kimi qəbul edilə bilməz. Xüsusilə, alimentin sabit pul məbləğində müəyyən edilməsi zamanı uşağın ehtiyacları, əvvəlki təminat səviyyəsi, valideynlərin gəlirləri və digər əhəmiyyətli hallar birlikdə nəzərə alınmalıdır. Deməli, yaşayış minimumunun artırılması uşağın təminatına dair hüquqi və sosial qiymətləndirmə üçün əhəmiyyət daşısa da, konkret aliment öhdəliyinin məbləği məsələsi müvafiq hüquqi əsaslar və tətbiq olunan qaydalar çərçivəsində həll edilməlidir”.

Ellada Bayramovanın sözlərinə görə, alimentin ödənilməsindən yayınmaya gəldikdə isə, qanunvericilik bu öhdəliyin icrasını yalnız valideynin şəxsi məsuliyyəti məsələsi kimi deyil, həm də məhkəmə aktlarının məcburi icrası və uşağın hüquqlarının müdafiəsi məsələsi kimi nəzərdən keçirir.

Aliment barədə qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktı və ya müvafiq icra sənədi olduqda, ödənişlərin həyata keçirilməməsi icra icraatının başlanmasına, aliment borcunun hesablanmasına və borcun məcburi qaydada tutulması üçün tədbirlərin görülməsinə əsas yaradır. İcra məmuru qanunla müəyyən edilmiş səlahiyyətləri çərçivəsində borclunun gəlirləri və əmlakı barədə məlumatların əldə edilməsi, gəlirlərə və əmlaka yönəldilən icra tədbirlərinin görülməsi, habelə icra sənədinin yerinə yetirilməsini təmin edən digər qanuni mexanizmlərin tətbiqi məsələlərini həll edə bilər:

“Azərbaycan Respublikası Ailə Məcəlləsinin 108-ci maddəsi alimentin vaxtında ödənilməməsinə görə məsuliyyət nəzərdə tutur. Məhkəmə qətnaməsi əsasında aliment ödəməli olan şəxsin təqsiri üzündən borc yarandıqda, aliment alan şəxs qanunda nəzərdə tutulmuş qaydada dəbbə pulu və alimentin vaxtında ödənilməməsi nəticəsində dəbbə pulu ilə ödənilməyən hissədə yaranmış itkilərin əvəzini tələb edə bilər. Burada vacib olan məqam odur ki, borcun yaranması ilə yanaşı, onun hansı səbəbdən əmələ gəlməsi və ödəyicinin təqsirinin olub-olmaması da hüquqi qiymətləndirmə üçün əhəmiyyət daşıyır. Aliment ödəyən şəxsin həqiqətən ödəmə imkanının olmaması ilə gəlirlərini gizlətmək, icradan yayınmaq və ya ödənişləri qəsdən həyata keçirməmək eyni hüquqi hal kimi qiymətləndirilə bilməz”

Hüquqşünas vurğulayıb ki, bundan başqa, məhkəmə aktının icrasından yayınma qanunvericiliklə müəyyən edilmiş hallarda inzibati və cinayət məsuliyyətinə səbəb ola bilər:

“Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin izahına əsasən, alimentin ödənilməsinə dair məhkəmə qətnaməsinin icrası ilə bağlı icra məmurunun qanuni tələblərinin yerinə yetirilməməsinə görə İnzibati Xətalar Məcəlləsinin 528.1-ci maddəsi tətbiq oluna bilər. Şəxs bu əsasla inzibati məsuliyyətə cəlb edildikdən sonra icra sənədini yenidən qərəzli şəkildə icra etmədikdə isə əməl Cinayət Məcəlləsinin 306-cı maddəsi üzrə cinayət məsuliyyəti yarada bilər. Həmin maddə qanuni qüvvəyə minmiş məhkəmə aktını qərəzli olaraq icra etməməyə görə cərimə, ictimai işlər, islah işləri, azadlığın məhdudlaşdırılması və ya azadlıqdan məhrumetmə kimi cəzalar nəzərdə tutur. Bununla belə, cinayət məsuliyyəti hər bir aliment borcunun yaranması ilə avtomatik meydana çıxmır; müvafiq əməlin qanuni tərkibi, qərəzlilik və digər zəruri hallar müəyyən edilməlidir”.

“Alimentin məbləğinin artırılması məsələsində isə hüquqi əsasla müraciət etmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ailə Məcəlləsinin 112.1-ci maddəsinə görə, alimentin məbləği müəyyən edildikdən sonra tərəflərdən birinin ailə və ya maddi vəziyyətində dəyişiklik baş verərsə, məhkəmə tərəflərdən birinin tələbi əsasında müəyyən edilmiş alimentin məbləğini dəyişə bilər. Məsələn, uşağın sağlamlıq vəziyyətinin pisləşməsi və əlavə müalicə xərclərinin yaranması, təhsil və digər zəruri ehtiyaclarının artması, əvvəlki məbləğin uşağın real saxlanma xərclərini qarşılamaq üçün yetərli olmaması, habelə aliment ödəyən valideynin gəlirlərinin əhəmiyyətli dərəcədə artması işin hallarından asılı olaraq belə tələbin əsaslandırılmasında əhəmiyyət daşıya bilər”,- deyə E.Bayramova əlavə edib. 

Həmçinin müsahibimiz bildirib ki, məhkəmə yalnız aliment alan tərəfin iddiasını deyil, hər iki tərəfin maddi və ailə vəziyyətini, təqdim olunan sübutları və uşağın mənafelərini birlikdə qiymətləndirir. Buna görə də alimentin artırılması tələbi uşağın ehtiyaclarını, xərclərin dəyişməsini və qanunla nəzərdə tutulan digər əsasları təsdiq edən sənədlərlə əsaslandırılmalıdır.

Burada ayrıca fərqləndirilməli olan məsələ alimentin indeksasiyasıdır:

“Ailə Məcəlləsinin 110-cu maddəsi sabit pul məbləğində müəyyən edilmiş alimentin indeksasiyasını minimum əməkhaqqının artımı ilə əlaqələndirir. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin hüquqi mövqeyində də uşaqlar üçün yaşayış minimumunun artmasının öz-özlüyündə Ailə Məcəlləsinin 112-ci maddəsi üzrə alimentin artırılması və ya 110-cu maddə üzrə indeksasiya üçün kifayət etmədiyi göstərilir. Buna görə də uşaqlar üçün yaşayış minimumunun 260 manatdan 274 manata yüksəldilməsi barədə qanunun qəbul edilməsi əvvəllər məhkəmə tərəfindən müəyyən edilmiş bütün aliment məbləğlərinin avtomatik olaraq həmin rəqəmə uyğunlaşdırılması demək deyil. Alimentin artırılması üçün qanunda nəzərdə tutulan əsaslar mövcud olduqda, maraqlı tərəf müvafiq iddia ilə məhkəməyə müraciət etməlidir”.

Nəticə etibarilə, uşaqlar üçün yaşayış minimumunun artırılması təşəbbüsü uşağın maddi təminatına daha çox diqqət ayrılması baxımından müsbət addım kimi qiymətləndirilə bilər. Lakin hüquqi baxımdan əsas məsələ yalnız rəqəmin dəyişməsi deyil, uşağın saxlanılması üçün müəyyən edilmiş öhdəliyin vaxtında və tam icrasının təmin olunmasıdır. Aliment valideynlər arasında mübahisənin predmeti və ya digər valideynə münasibətin ifadəsi deyil; uşağın saxlanılması və inkişafı üçün nəzərdə tutulan qanuni vəzifədir. Bu vəzifənin icrasından qəsdən yayınma qanunvericiliklə müəyyən edilmiş nəticələr doğura bilər, uşağın ehtiyacları və tərəflərin maddi vəziyyəti dəyişdikdə isə alimentin məbləğinin yenidən müəyyən edilməsi üçün məhkəmə müdafiəsi mexanizmlərindən istifadə oluna bilər. Əsas prinsip ondan ibarətdir ki, valideynlər arasındakı münasibətlərin xarakterindən asılı olmayaraq, uşağın qanuni mənafeləri qorunmalı, aliment öhdəliyi formal qərar olaraq qalmamalı və real icra ilə təmin edilməlidir. 

Çimnaz Telmanqızı

Həmçinin oxuyun

Azərbaycanda yeni Qanun hazırlanır - NƏLƏR DƏYİŞƏCƏK?

Ramiz Mehdiyev harada dəfn olunacaq? 

Uşaqlar üçün yaşayış minimumu artırılır — AÇIQLAMA  

Azərbaycan elminə ağır itki ÜZ VERDİ