Kiberbullinq nədir və bizi hansı təhlükə gözləyir? — Hüquqşünas Ellada Bayramovanın ŞƏRHİ

CƏMİYYƏT

25.05.2026, 21:26

Kiberbullinq, Müasir Cəmiyyətin Rəqəmsal Təhdidi və Hüquqi Mübarizə Mexanizmləri

Oxu24.com hüquqşünas Ellada Bayramovanın məqaləsini təqdim edir:

XXI əsrdə informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı insan həyatının bütün sahələrinə nüfuz etmiş, sosial münasibətlərin mühüm hissəsi rəqəmsal mühitə daşınmışdır. Sosial şəbəkələr, messencerlər, onlayn platformalar və virtual kommunikasiya vasitələri insanların ünsiyyət imkanlarını genişləndirsə də, paralel olaraq yeni hüquqi və sosial problemlər də formalaşdırmışdır. Bu problemlərdən biri də kiberbullinqdir.

Kiberbullinq (cyberbullying) dedikdə, informasiya-kommunikasiya texnologiyalarından istifadə etməklə şəxsin sistematik şəkildə təhqir edilməsi, alçaldılması, hədələnməsi, nüfuzdan salınması, psixoloji təzyiqə məruz qoyulması və ya ictimai şəkildə rüsvay edilməsi başa düşülür. Ənənəvi bullinqdən fərqli olaraq, kiberbullinq zaman və məkan sərhədi tanımır, anonimlik imkanı yaradır və zərərçəkmişə psixoloji baxımdan daha ağır təsir göstərə bilir.

Müasir dövrdə xüsusilə uşaqlar, yeniyetmələr, qadınlar, ictimai şəxslər və sosial şəbəkələrdə aktiv istifadəçilər kiberbullinqin əsas hədəf qrupları hesab edilir. Bu səbəbdən dünyanın bir çox ölkəsində kiberbullinq artıq yalnız etik və sosial məsələ deyil, həm də ciddi hüquqi problem kimi qəbul edilir.

Kiberbullinq anlayışı və formaları

Kiberbullinq müxtəlif formalarda təzahür edə bilər:

Sosial şəbəkələrdə təhqir və alçaldıcı paylaşımlar;

Şəxsi məlumatların icazəsiz yayılması;

Şantaj və hədələr;

Saxta profil yaradılması;

Foto və videoların manipulyasiya olunaraq paylaşılması;

Onlayn təqib (cyberstalking);

Davamlı təhqiredici mesajların göndərilməsi;

“Cancel culture” və koordinasiyalı rəqəmsal hücumlar;

Deepfake texnologiyaları vasitəsilə nüfuzun zədələnməsi.

Kiberbullinqin ən təhlükəli tərəfi onun sürətlə yayılması və məlumatın uzun müddət internet mühitində qalmasıdır. Bir dəfə yayılan məlumatın tam silinməsi əksər hallarda mümkün olmur.

Beynəlxalq hüquqda kiberbullinq

BMT sənədləri

BMT Uşaq Hüquqları Konvensiyası

United Nations tərəfindən qəbul edilən Convention on the Rights of the Child uşaqların şərəf və ləyaqətinin qorunmasını təmin edir.

Konvensiyanın:

16-cı maddəsi — şəxsi həyata müdaxilənin yolverilməzliyini;

19-cu maddəsi — uşaqların zorakılıqdan qorunmasını;

34-cü maddəsi — istismar və sui-istifadədən müdafiəni nəzərdə tutur.

Bu müddəalar kiberbullinq hallarına da tətbiq edilir.

Avropa Şurası Konvensiyaları

Budapest Convention on Cybercrime

2001-ci ildə qəbul edilən bu konvensiya kompüter sistemlərindən istifadə etməklə törədilən cinayətlərlə mübarizənin əsas beynəlxalq hüquqi bazası hesab olunur.

Konvensiya:

şəxsi məlumatların qanunsuz yayılması,

kompüter sistemlərinə müdaxilə,

rəqəmsal təhdid və şantaj,

elektron məlumatların qanunsuz əldə edilməsi kimi əməlləri cinayət hesab edir.

Azərbaycan da bu konvensiyaya qoşulmuş dövlətlər sırasındadır.

Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin praktikası

European Court of Human Rights bir sıra qərarlarında onlayn təhqir, şəxsi həyata müdaxilə və rəqəmsal təzyiq məsələlərinə toxunmuşdur.

Məhkəmə balans prinsipini əsas götürür:

ifadə azadlığı hüququ;

şəxsin şərəf və ləyaqətinin müdafiəsi.

Kiberbullinq hallarında Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının:

8-ci maddəsi (şəxsi həyatın müdafiəsi),

10-cu maddəsi (ifadə azadlığı) arasında hüquqi balans müəyyən edilir.

Dünya praktikasında kiberbullinqə qarşı hüquqi yanaşmalar

United States

ABŞ-da vahid federal “kiberbullinq qanunu” olmasa da, bir çox ştatlarda ayrıca hüquqi tənzimləmə mövcuddur.

Məsələn:

Kaliforniya,

Florida,

Texas,

Nyu-York ştatlarında məktəblərdə kiberbullinqə görə intizam və hüquqi məsuliyyət nəzərdə tutulur.

ABŞ praktikasında:

məktəbdən uzaqlaşdırma,

kompensasiya ödənişi,

cinayət məsuliyyəti,

elektron hesabların məhkəmə qərarı ilə araşdırılması tətbiq edilir.

Xüsusilə azyaşlıların intihara sürüklənməsi ilə nəticələnən hadisələrdən sonra qanunvericilik sərtləşdirilmişdir.

United Kingdom

Böyük Britaniyada kiberbullinq:

Malicious Communications Act 1988,

Communications Act 2003ilə tənzimlənir.

Bu qanunlara əsasən:

təhqiredici mesajlar,

hədələyici yazılar,

psixoloji təzyiq yaradan rəqəmsal fəaliyyətlər cinayət hesab olunur.

Cəzalar:

cərimə,

azadlığın məhdudlaşdırılması,

həbs ola bilər.

Almaniyada internet platformaları üçün ciddi məsuliyyət nəzərdə tutulur.

Network Enforcement Act (NetzDG) sosial şəbəkələri:

nifrət nitqini,

təhqiri,

qeyri-qanuni kontenti tez bir zamanda silməyə məcbur edir.

Əks halda milyonlarla avro cərimə tətbiq edilir.

Fransa Cinayət Məcəlləsində rəqəmsal təqib və kiberzorakılıq ayrıca cinayət tərkibi kimi tanınır.

Yetkinlik yaşına çatmayanlara qarşı kiberbullinq daha ağırlaşdırıcı hal hesab olunur.

Cənubi Koreya dünyada rəqəmsal təzyiqin ən ciddi müzakirə olunduğu ölkələrdən biridir. Burada məşhurlara və yeniyetmələrə qarşı kütləvi onlayn hücumlar bir neçə faciəli hadisəyə səbəb olmuşdur nəticədə anonim şərhlərin məhdudlaşdırılması,

platformaların məsuliyyətinin artırılması,

kibercinayət bölmələrinin genişləndirilməsi həyata keçirilmişdir.

Azərbaycan qanunvericiliyində kiberbullinq

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası

Azerbaijan Konstitusiyası şəxsin:

şərəf və ləyaqət hüququnu,

şəxsi həyat toxunulmazlığını,

məlumatların qorunmasını təmin edir.

Əsas müddəalar:

Maddə 32 — şəxsi toxunulmazlıq hüququ;

Maddə 46 — şərəf və ləyaqətin müdafiəsi;

Maddə 47 — fikir və söz azadlığı.

Bu maddələr kiberbullinq işlərində hüquqi balansın müəyyən edilməsində mühüm rol oynayır.

Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi

Kiberbullinq ayrıca termin kimi göstərilməsə də, bir sıra maddələr vasitəsilə hüquqi məsuliyyət yaradır.

Təhqir və böhtan

Maddə 147 — Böhtan

Şəxs haqqında bilərəkdən yalan məlumat yayılması cinayət məsuliyyəti yaradır.

Maddə 148 — Təhqir

Şəxsin şərəf və ləyaqətinin nalayiq formada alçaldılması məsuliyyətə səbəb olur.

Sosial şəbəkələrdə edilən təhqirlər bu maddələrə aid edilə bilər.

Şəxsi həyatın toxunulmazlığının pozulması

Maddə 156

Şəxsin şəxsi və ailə sirrinin yayılması qanunsuz hesab edilir.

Buraya daxildir:

şəxsi şəkillərin paylaşılması,

yazışmaların yayılması,

şəxsi məlumatların ifşası.

Hədə-qorxu və təhdid

Maddə 182

Şantaj və hədə yolu ilə təzyiq göstərilməsi cinayət hesab edilir.

Kompüter məlumatlarına qanunsuz müdaxilə

Maddə 271 və davamı

hesabların sındırılması,

məlumatların dəyişdirilməsi,

elektron sistemlərə müdaxilə cinayət məsuliyyəti yaradır.

İnzibati məsuliyyət

Azerbaijan İnzibati Xətalar Məcəlləsində:

xırda xuliqanlıq,

ictimai qaydanın pozulması,

elektron informasiya ehtiyatlarından sui-istifadə ilə bağlı normalar tətbiq edilə bilər.

“Uşaqların zərərli informasiyadan qorunması haqqında” Qanun

Bu qanun uşaqların:

psixoloji təhlükəsizliyini,

mənəvi inkişafını,

rəqəmsal mühitdə müdafiəsini təmin etməyə yönəlmişdir.

Kiberbullinq uşağın psixoloji sağlamlığına zərər vurduğu üçün bu qanunun tətbiq sahəsinə daxildir.

Elektron təhlükəsizlik və şəxsi məlumatların qorunması

“Fərdi məlumatlar haqqında” Qanun

Şəxsi məlumatların:

qanunsuz yayılması,

icazəsiz emalı,

internetdə paylaşılması məsuliyyət yaradır.

Kiberbullinq hallarında “doxxing” (şəxsi məlumatların ifşası) bu qanunla qiymətləndirilə bilər.

Məhkəmə praktikası və problemlər

Azərbaycanda kiberbullinq üzrə ayrıca geniş məhkəmə praktikası tam formalaşmasa da, son illərdə:

sosial şəbəkə təhqirləri,

TikTok və Instagram üzərindən böhtan,

şəxsi görüntülərin yayılması,

Telegram kanallarında nüfuzdan salma halları ilə bağlı işlərin sayı artmışdır.

Əsas problemlər:

anonim hesabların müəyyən edilməsi;

sübutların toplanması;

xarici serverlərdən məlumat alınması;

platformaların əməkdaşlıq etməməsi;

rəqəmsal savadlılığın aşağı olmasıdır.

Kiberbullinqin psixoloji və sosial nəticələri

Kiberbullinq:

depressiya,

təşviş,

sosial izolasiya,

özünəinam itkisi,

təhsil və əmək fəaliyyətində geriləmə yarada bilər.

Yeniyetmələrdə bu təsir daha ağır olur. Daimi rəqəmsal təzyiq insanın sosial həyatını və psixoloji sabitliyini ciddi şəkildə poza bilər.

Profilaktika və hüquqi müdafiə yolları

Hüquqi müdafiə tədbirləri

Zərərçəkmiş şəxs:

polisə müraciət edə bilər;

məhkəməyə iddia verə bilər;

mənəvi zərərin ödənilməsini tələb edə bilər;

kontentin silinməsini tələb edə bilər.

Texniki müdafiə vasitələri

İki mərhələli təhlükəsizlik;

Şəxsi məlumatların məhdud paylaşılması;

Şübhəli linklərdən uzaq durmaq;

Hesab təhlükəsizliyinin artırılması.

Maarifləndirmə

Ən effektiv vasitələrdən biri: məktəblərdə rəqəmsal etik dərsləri;

valideyn nəzarəti;

hüquqi maarifləndirmə;

psixoloji dəstək proqramlarıdır.

Nəticə Kiberbullinq rəqəmsal dövrün ən təhlükəli sosial-hüquqi problemlərindən biridir. Bu problem yalnız etik məsələ deyil, həm də insan hüquqlarının, şəxsi həyatın toxunulmazlığının və psixoloji təhlükəsizliyin pozulmasıdır.

Dünya praktikası göstərir ki, effektiv mübarizə üçün:

xüsusi qanunvericilik,

platforma məsuliyyəti,

beynəlxalq əməkdaşlıq,

kibertəhlükəsizlik mexanizmləri,

maarifləndirmə tədbirləri vacibdir.

Azərbaycanda da mövcud qanunvericilik kiberbullinqin müəyyən formalarını cəzalandırmağa imkan versə də, ayrıca “kiberbullinq haqqında” kompleks hüquqi mexanizmin yaradılması, xüsusilə uşaqların və yeniyetmələrin rəqəmsal mühitdə müdafiəsinin gücləndirilməsi gələcək hüquqi inkişaf istiqamətlərindən biri hesab edilə bilər.