Xroniki stress beynin fəaliyyətinə necə təsir edir? – Nevroloqdan AÇIQLAMA

TİBB

04.11.2026, 16:58

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

Gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilən stress təkcə insanın əhvalına və emosional vəziyyətinə deyil, həm də beynin fəaliyyətinə ciddi təsir göstərə bilər. İnsan stress keçirdikdə diqqətinin dağılması, fikirlərini toplamaqda çətinlik çəkməsi, unutqanlıq, tez əsəbiləşmə və yuxu pozuntuları ilə qarşılaşa bilər. Bəzən bu əlamətlər yorğunluq və gündəlik qayğılarla əlaqələndirilsə də, onların arxasında uzun müddət davam edən stress amili dayana bilər. Bəs stress zamanı beyində hansı proseslər baş verir və qısamüddətli stresslə xroniki stress arasında nə kimi fərqlər var?

Nevroloq Günel Verdiyeva Oxu24.com-a açıqlamasında bildirib ki, stress zamanı beynin təhlükəyə cavabdeh olan sistemləri aktivləşir və orqanizmdə bir sıra fizioloji dəyişikliklər baş verir. Onun sözlərinə görə, insan hər hansı təhlükə, təzyiq və ya narahatedici vəziyyətlə qarşılaşdıqda beyin həmin vəziyyəti qiymətləndirir və bədəni mümkün təhlükəyə qarşı hazırlamağa başlayır. Bu prosesdə xüsusilə beynin emosional reaksiyaların formalaşmasında mühüm rol oynayan amiqdala adlanan hissəsi iştirak edir.

Nevroloq qeyd edib ki, stress reaksiyası zamanı orqanizmdə adrenalin və kortizol hormonlarının ifrazı artır. Adrenalin bədəni sürətli reaksiyaya hazırlayır, ürək döyüntülərini və tənəffüsün sürətini artırır, əzələlərə daha çox qan çatmasına şərait yaradır. Kortizol isə orqanizmin stressə uyğunlaşmasına kömək edir, enerji ehtiyatlarının səfərbər olunmasında və diqqətin təhlükə mənbəyinə yönəlməsində iştirak edir. Nəticədə insan təhlükə hesab etdiyi vəziyyətə qarşı daha hazırlıqlı olur.

Günel Verdiyevanın sözlərinə görə, qısamüddətli stress hər zaman zərərli hesab edilməməlidir. Müəyyən hallarda bu reaksiya insanın özünü qorumasına, diqqətini toplamasına və çətin vəziyyətdə daha sürətli qərar verməsinə kömək edir. Məsələn, vacib imtahan, məsuliyyətli iş görüşü və ya gözlənilməz hadisə qarşısında yaranan qısamüddətli gərginlik insanın diqqətini artıraraq onu daha fəal olmağa sövq edə bilər. Bu baxımdan stress orqanizmin təbii müdafiə mexanizmlərindən biridir.

Lakin problem stressin uzun müddət davam etməsi və insanın bu vəziyyətdən çıxa bilməməsi ilə başlayır. Nevroloq bildirib ki, davamlı stress zamanı orqanizm tez-tez təhlükə rejimində qalır, stress hormonlarının tənzimlənməsi çətinləşir və bu vəziyyət beynin müxtəlif funksiyalarına təsir göstərə bilir. Xroniki stress adlandırılan bu hal xüsusilə yaddaş, diqqət, emosiyaların idarə olunması və qərarvermə proseslərində özünü büruzə verir.

Mütəxəssis izah edib ki, beynin stressdən təsirlənə bilən əsas strukturlarından biri hipokampdır. Bu nahiyə yeni məlumatların mənimsənilməsi, öyrənmə və yaddaş proseslərində mühüm rol oynayır. Uzunmüddətli stress hipokampın fəaliyyətinə mənfi təsir göstərə, yeni məlumatların yadda saxlanılmasını və əvvəlki məlumatların xatırlanmasını çətinləşdirə bilər. Məhz buna görə də davamlı stress yaşayan insanlar bəzən gündəlik işlərdə belə unutqanlıqdan şikayət edirlər.

Stressdən təsirlənən digər mühüm beyin strukturu amiqdaladır. Bu hissə qorxu, təhlükə və digər emosional reaksiyaların emalında iştirak edir. Xroniki stress zamanı amiqdalanın həssaslığı arta bilər. Belə olduqda insan adi hadisələrə qarşı daha kəskin emosional reaksiya verə, tez narahat ola, əsəbiləşə və özünü daim təhlükə altında hiss edə bilər. Bəzən ətrafdakı insanların adi sözləri və davranışları belə stress yaşayan şəxs tərəfindən daha ciddi qəbul olunur.

Nevroloq diqqət çəkib ki, stress beynin qərarvermə, planlaşdırma, diqqəti idarə etmə və davranışa nəzarət funksiyalarını həyata keçirən prefrontal korteksə də təsir göstərə bilər. Bu sahənin fəaliyyəti zəiflədikdə insan fikrini bir məsələyə cəmləməkdə, hadisələri düzgün qiymətləndirməkdə, seçim etməkdə və emosiyalarını idarə etməkdə çətinlik çəkə bilər. Nəticədə əvvəllər asanlıqla yerinə yetirdiyi gündəlik işlər ona daha mürəkkəb görünə bilər.

Günel Verdiyeva bildirib ki, xroniki stress yaşayan insanlardan tez-tez “fikrimi toplaya bilmirəm”, “sözləri tapmaqda çətinlik çəkirəm”, “diqqətimi cəmləyə bilmirəm”, “hər şeyə əsəbiləşirəm” kimi şikayətlər eşidilir. Bu əlamətlər stressin beynin idrak və emosional funksiyalarına təsirinin göstəricisi ola bilər. İnsan bəzən söhbət zamanı demək istədiyi sözü xatırlamaqda çətinlik çəkir, oxuduğu məlumatı yadda saxlamır və ya bir işə başladıqdan qısa müddət sonra diqqəti başqa istiqamətə yönəlir.

Nevroloqun sözlərinə görə, stressin təsiri yuxu pozuntuları ilə müşayiət olunduqda vəziyyət daha da ağırlaşa bilər. Çünki yuxu beynin gün ərzində əldə etdiyi məlumatları emal etməsi, yaddaşı möhkəmləndirməsi və emosional vəziyyəti tənzimləməsi üçün vacibdir. Davamlı narahatlıq insanın yuxuya getməsini çətinləşdirə, gecə ərzində tez-tez oyanmasına və səhər yorğun halda qalxmasına səbəb ola bilər. Keyfiyyətsiz yuxu isə öz növbəsində diqqət və yaddaş problemlərini gücləndirir. Beləliklə, stress və yuxu pozuntusu bir-birini qidalandıran mənfi dövr yarada bilər.

Mütəxəssis vurğulayıb ki, stressin beyinə təsiri mütləq şəkildə geri dönməz zədələnmə demək deyil. Stress yaradan amillər aradan qaldırıldıqda, insanın yuxu rejimi və gündəlik həyat tərzi yaxşılaşdırıldıqda, fiziki aktivlik və emosional dəstək təmin edildikdə beynin bir çox funksiyalarında müsbət dəyişikliklər müşahidə oluna bilər. Beynin uyğunlaşma və bərpa imkanları mövcuddur. Lakin bu proses stressin müddətindən, intensivliyindən, insanın ümumi sağlamlıq vəziyyətindən və digər fərdi amillərdən asılıdır.

Günel Verdiyeva qeyd edib ki, stressin təsirlərini azaltmaq üçün ilk növbədə gündəlik həyat rejiminə diqqət yetirmək lazımdır. Normal və davamlı yuxu rejiminin yaradılması, müntəzəm fiziki hərəkət, açıq havada vaxt keçirmək, düzgün qidalanmaq və istirahətə kifayət qədər zaman ayırmaq mühüm əhəmiyyət daşıyır. Eyni zamanda, insanın özünü davamlı psixoloji təzyiq altında saxlayan səbəbləri müəyyənləşdirməsi və mümkün olduqda həmin amilləri azaltmağa çalışması vacibdir. Stressin idarə olunmasında nəfəs məşqləri, rahatlama üsulları və ehtiyac olduqda psixoloji dəstək də faydalı ola bilər.

Nevroloq xəbərdarlıq edib ki, unutqanlıq, diqqət dağınıqlığı, yuxu pozuntusu, tez-tez baş ağrısı, başgicəllənmə və əsəbilik kimi əlamətləri yalnız stresslə əlaqələndirərək diqqətdən kənarda saxlamaq düzgün deyil. Bu şikayətlər uzun müddət davam edir, gündəlik fəaliyyətə, işə və şəxsi həyata mane olur və ya getdikcə güclənirsə, mütləq həkimə müraciət edilməlidir. Çünki oxşar əlamətlər başqa nevroloji, psixoloji və ya ümumi sağlamlıq problemləri ilə də bağlı ola bilər.

Beləliklə, stress yalnız insanın daxilində yaşadığı emosional gərginlik deyil, beynin fəaliyyəti və orqanizmin ümumi vəziyyəti ilə sıx əlaqəli fizioloji prosesdir. Qısamüddətli stress müəyyən şəraitdə insanı təhlükəyə qarşı hazırlasa da, uzun müddət davam edən stress yaddaş, diqqət, yuxu və emosional tarazlığa mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də davamlı gərginliyi adi həyatın qaçılmaz hissəsi kimi qəbul etmək əvəzinə, onun səbəblərini müəyyənləşdirmək və vaxtında mütəxəssis dəstəyi almaq vacibdir.

Nigar

Həmçinin oxuyun