Qarışqaların bu hərəkəti sizi şoka salacaq -MARAQLI

Minlərlə qarışqa öz bədənindən körpü qurur – Təbiətin heyrətamiz canlı konstruksiyası

Təbiətdə bəzi canlıların əməkdaşlığı o qədər heyrətamizdir ki, onları izləyərkən sanki canlılardan deyil, mürəkkəb mühəndislik sistemi tərəfindən hazırlanmış bir konstruksiyadan söhbət getdiyini düşünmək olar. Bunun ən maraqlı nümunələrindən biri ordu qarışqalarının öz bədənlərindən istifadə edərək müvəqqəti “körpü” yaratmasıdır.

Meşə ərazilərində hərəkət edən ordu qarışqaları qarşılarına çıxan hər maneənin ətrafından keçməyə çalışmırlar. Bəzən yolun üzərində yarpaq, budaq, boşluq və ya digər maneə olduqda qarışqalar bir-birinə bağlanaraq öz bədənlərindən canlı keçid yaradırlar. Beləliklə, ayrı-ayrılıqda çox kiçik görünən qarışqalar birləşərək koloniyanın digər üzvlərinin üzərindən keçə biləcəyi müvəqqəti yol əmələ gətirirlər. Bu davranış elm aləmində “living bridge”, yəni canlı körpü kimi tanınır.

Bu proses ilk baxışda çox sadə görünsə də, əslində son dərəcə maraqlı kollektiv davranış nümunəsidir. Qarışqalardan biri maneənin kənarına çatdıqda boşluğu araşdırmağa başlayır. Uyğun dayaq nöqtəsi tapdıqda bədənini həmin istiqamətdə uzadır və ayaqları ilə səthə və ya digər qarışqalara ilişir. Başqa qarışqalar da həmin nöqtəyə gəldikdə birincinin bədəninə və ayaqlarına bağlanaraq quruluşu davam etdirirlər.

Beləcə, tək bir qarışqa ilə başlayan proses qısa müddət ərzində çoxsaylı fərdlərin bir-birinə bağlanması ilə böyük canlı konstruksiyaya çevrilə bilər. Qarışqaların bədənləri bir növ zəncir kimi birləşir və aralarındakı boşluq tədricən bağlanır. Körpünün digər tərəfi ilə əlaqə yarandıqdan sonra koloniyanın digər üzvləri bu canlı keçidin üzərindən hərəkət etməyə başlayırlar.

Ən maraqlı məqam isə bu körpülərin hər zaman eyni ölçüdə qalmamasıdır. Qarışqalar körpünü bir dəfə qurub sonra onu olduğu kimi saxlamırlar. Əksinə, körpünün ölçüsü və forması ərazidən keçən qarışqaların hərəkət intensivliyinə uyğun dəyişə bilir. Yolun həmin hissəsindən çoxlu sayda qarışqa keçirsə, körpü daha uzun və daha geniş qala bilər. Hərəkət azaldıqda isə bəzi qarışqalar quruluşu tərk edir və körpü tədricən kiçilir.

Bu, sanki koloniyanın canlı “nəqliyyat sistemi”dir. Qarışqaların məqsədi yalnız boşluğu keçmək deyil, bütün koloniyanın hərəkətini mümkün qədər səmərəli təşkil etməkdir. Tədqiqatlar göstərir ki, körpünün yaradılması müəyyən mənada fayda və xərc arasında tarazlıq yaradır. Körpü yolun qısalmasına və qarışqaların daha sürətli hərəkət etməsinə kömək edir, lakin eyni zamanda körpünü təşkil edən qarışqalar həmin müddətdə başqa işlərdə iştirak edə bilmirlər.

Bu səbəbdən koloniyanın hər bir qarışqanın davranışını ayrıca “idarə edən” mərkəzi yoxdur. Heç bir qarışqa bütün körpünün uzunluğunu hesablamır və digərlərinə “burada körpü tikin” əmri vermir. Quruluş ayrı-ayrı qarışqaların sadə davranışlarının bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsindən yaranır. Məhz bu xüsusiyyət hadisəni daha da maraqlı edir: mürəkkəb nəticə çoxsaylı fərdlərin sadə qaydalara uyğun davranışından meydana çıxır.

Qarışqaların körpüdə nə qədər qalması da təsadüfi deyil. Araşdırmalar göstərir ki, körpüdə dayanan qarışqa üzərindən nə qədər çox digər qarışqa keçirsə, onun körpüdə qalma müddəti bir o qədər arta bilər. Hərəkət intensivliyi azaldıqda isə bəzi qarışqalar quruluşdan ayrılmağa başlayır. Beləliklə, körpü koloniyanın ehtiyacına uyğun olaraq öz ölçüsünü dəyişir.

Bu mexanizmə görə canlı körpü adi körpülərdən tamamilə fərqlənir. Daşdan və ya metaldan hazırlanmış körpü sabit quruluşdur, ordu qarışqalarının körpüsü isə daim hərəkətdə olan canlı sistemdir. Bir qarışqa körpüdən ayrılır, digəri onun yerini tutur, üçüncüsü başqa mövqeyə keçir. Buna görə də körpünün özü sabit görünsə belə, onu təşkil edən fərdlər daim dəyişə bilər.

Bəzi hallarda bu canlı konstruksiyalar kifayət qədər böyük ola bilir. Tədqiqatlarda ordu qarışqalarının yüzlərlə fərddən ibarət körpülər yaratdığı və bəzi körpülərin kifayət qədər geniş boşluqları keçmək üçün istifadə edildiyi müşahidə olunub. Qarışqalar həmçinin kiçik çuxurları bədənləri ilə dolduraraq yolun səthini hamarlaşdıra, daha böyük maneələrdə isə körpü yarada bilirlər.

Bu davranışın daha bir heyrətamiz xüsusiyyəti körpünün ehtiyac aradan qalxdıqda dağılmasıdır. Əgər həmin yoldan artıq kifayət qədər qarışqa keçmirsə, quruluşun saxlanmasına ehtiyac azalır. Bu zaman qarışqalar bir-birindən ayrılmağa başlayır və canlı körpü tədricən nazikləşir. Nəhayət, körpüdə cəmi bir neçə qarışqa qala və struktur tamamilə dağıla bilər. Tədqiqatlarda körpülərin hərəkət intensivliyindəki dəyişikliklərə çox sürətli reaksiya verdiyi göstərilib.

Daha maraqlısı odur ki, son illərdə aparılan müşahidələr canlı körpü davranışının yalnız Yeni Dünya ordu qarışqaları ilə məhdudlaşmaya biləcəyini göstərib. 2026-cı ildə yayımlanan bir araşdırmada Cənub-Şərqi Asiyada yaşayan Aenictus glabrinotum növündə də canlı körpü formalaşması müşahidə edilib. Tədqiqatçılar qarışqaların boşluğun kənarlarında toplaşdığını, antenaları və ön ayaqları ilə ətrafı araşdırdığını, qarşı tərəfdən gələn fərdlərlə təmas qurduqdan sonra bədənlərini bir-birinə bağlayaraq körpü yaratdığını bildiriblər. Hərəkət azaldıqda isə körpünün öz-özünə dağıldığı müşahidə olunub.

Bu müşahidələr göstərir ki, təbiətdə mürəkkəb kollektiv davranışın yaranması üçün hər zaman mərkəzi idarəetmə lazım deyil. Hər bir qarışqa yalnız öz yaxınlığındakı digər qarışqalarla və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqədə olur. Lakin minlərlə fərdin bu sadə qarşılıqlı əlaqələri nəticəsində bütöv koloniya üçün faydalı olan mürəkkəb sistem meydana gəlir.

Alimlər bu cür davranışları öz-özünə təşkilatlanma və kollektiv davranış baxımından xüsusi maraqla araşdırırlar. Çünki burada ayrı-ayrı fərdlərin məhdud məlumatı olsa da, bütöv sistem son dərəcə çevik və effektiv şəkildə fəaliyyət göstərir. Qarışqalar sanki ümumi planı bilmədən ümumi planın nəticəsini yaradırlar.

Əslində, qarışqaların öz bədənlərindən körpü yaratması təbiətin bizə verdiyi ən maraqlı mesajlardan biridir: bəzən bir fərdin edə bilmədiyini minlərlə fərdin əməkdaşlığı mümkün edir. Qarışqa üçün qarşısındakı boşluq böyük maneə ola bilər, amma koloniya üçün həmin maneə həll edilə bilən bir problemə çevrilir. Onlar bir-birinə bağlanır, öz bədənlərini yolun bir hissəsinə çevirir və digər qarışqaların təhlükəsiz şəkildə irəliləməsinə şərait yaradırlar.

Və ən maraqlısı budur ki, bu körpü əbədi deyil. Yolun ehtiyacı dəyişdikcə körpü də dəyişir. Hərəkət çoxalanda genişlənir, hərəkət azaldıqda isə dağılır. Yəni qarşımızda sadəcə qarışqalardan ibarət körpü deyil, ehtiyaca uyğun qurulan, dəyişən və özünü yenidən təşkil edən canlı bir yol sistemi dayanır.

Təbiətdə mühəndislik bəzən metal, beton və daşla deyil, milyonlarla kiçik canlının bir-biri ilə qurduğu əlaqə ilə həyata keçirilir. Ordu qarışqalarının canlı körpüləri isə bunun ən heyrətamiz nümunələrindən biridir.

Jalə

Həmçinin oxuyun

Bankda pulu olanlara XƏBƏRDARLIQ!

Bizi su böhranı gözləyə bilərmi? — Azərbaycanın su ehtiyatı ilə bağlı AÇIQLAMA 

Bank kartlarının satışına qadağa qoyulub?  — Rəsmi AÇIQLAMA

Prezident qanunu imzalamadı, MM-ə qaytardı - Səbəb