“Bəni-İsrail” kimlərə deyilir? – Quranda adı keçən anlayışın TARİXİ  

Yəhudilər və onların tarixi haqqında danışarkən tez-tez “Bəni-İsrail” ifadəsinə rast gəlirik. Bəs “İsrail” sözü haradan yaranıb və nə üçün yəhudilər bu adla tanınırlar? İslam mənbələrində və Qurani-Kərimin ayələrində bu adın Yaqub peyğəmbərlə əlaqəli olduğu bildirilir. Başqa sözlə, “Bəni-İsrail” ifadəsi “İsrailin övladları”, yəni Yaqub peyğəmbərin nəslindən olanlar mənasında işlədilir.

Oxu24.com-un məlumatına görə, İslam ənənəsində Yaqub əleyhissalam İbrahim əleyhissalamın nəvəsi, İshaq əleyhissalamın isə oğludur. Yaqub peyğəmbərin on iki oğlunun nəslindən gələn tayfalar sonrakı dövrlərdə “Bəni-İsrail” adı ilə tanınmışlar. Qurani-Kərimdə də “Bəni-İsrail” ifadəsi dəfələrlə işlədilir və İsrail adı Yaqub peyğəmbərlə əlaqələndirilir. “Ali-İmran” surəsinin 93-cü ayəsində “İsrail”in özünə bəzi qidaları haram etməsindən bəhs edilir. Klassik təfsirlərdə həmin “İsrail”in Yaqub ibn İshaq ibn İbrahim olduğu açıq şəkildə qeyd olunur. Bu baxımdan “Bəni-İsrail” ifadəsi müasir siyasi dövlət adı kimi başa düşülməməlidir. Burada söhbət tarixi-dini baxımdan Yaqub peyğəmbərin nəslindən gedir. Qurani-Kərimdə “Bəni-İsrail” ifadəsinin işlədildiyi dövr müasir İsrail dövlətinin yaranmasından çox-çox əvvələ aiddir. Buna görə də “İsrail” adı ilə “İsrail dövləti” anlayışını eyniləşdirmək düzgün deyil. Dini mənbələrdəki “İsrail” ifadəsi ilk növbədə Yaqub peyğəmbərin adı və onun nəslini ifadə edən termin kimi təqdim olunur. Qurani mətnin izahlarında da bu əlaqə açıq şəkildə göstərilir.

Bəs Yaqub peyğəmbərə nə üçün “İsrail” deyilib? Bu məsələnin izahında müxtəlif dini və tarixi mənbələrdə fərqli yanaşmalar mövcuddur. Bəzi mənbələr “İsrail” sözünü müəyyən semit dillərindəki sözlərin birləşməsi ilə izah etməyə çalışır və ona müxtəlif mənalar verirlər. İslam təfsir ənənəsində də “İsrail” adının mənası ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər mövcuddur. Bu səbəbdən həmin sözün yalnız bir mənasının olduğunu qəti şəkildə söyləməkdənsə, mənbələrdə fərqli izahların yer aldığını qeyd etmək daha doğru yanaşmadır. İslam mənbələrində bu adın Yaqub peyğəmbərə aid olması isə daha aydın şəkildə öz əksini tapır. Qurani-Kərimin “Ali-İmran” surəsinin 93-cü ayəsində belə buyurulur: “Bütün yeməklər Bəni-İsrail üçün halal idi. Tövrat nazil olmazdan əvvəl İsrailin özünə haram etdiyi yeməklər istisna olmaqla...” Ayənin təfsirində “İsrail”in Yaqub əleyhissalam olduğu qeyd edilir. Təbəri, İbn Kəsir və digər klassik təfsir mənbələrində də bu məsələyə toxunulur.

Bu ayə eyni zamanda Yaqub peyğəmbərin “İsrail” adı ilə tanındığını göstərən mühüm Qurani dəlillərdən biri hesab olunur. Klassik təfsirlərdə ayənin izahı zamanı Yaqub peyğəmbərin Tövratın nazil olmasından əvvəl özünə müəyyən bir yeməyi haram etməsi ilə bağlı müxtəlif rəvayətlər nəql olunur. Bəzi rəvayətlərdə onun xəstələndiyi, sağaldıqdan sonra müəyyən qidaları özünə qadağan etdiyi bildirilir. Hansı qidanın nəzərdə tutulması ilə bağlı isə təfsir mənbələrində müxtəlif rəvayətlər var. Burada mühüm məqamlardan biri də “Bəni-İsrail” ifadəsinin yaranmasıdır. Yaqub peyğəmbərin “İsrail” adı ilə tanınması nəticəsində onun övladları və sonrakı nəsilləri “Bəni-İsrail”, yəni “İsrail oğulları” adlandırılmışdır. Beləliklə, ifadənin məntiqi olaraq mənası Yaqub peyğəmbərin nəslinə işarə edir. Qurani-Kərimdə Musa, Harun və digər peyğəmbərlərlə bağlı hadisələrdən bəhs edilərkən də Bəni-İsrail haqqında çoxsaylı ayələrə rast gəlinir. Məsələnin başqa bir tərəfi isə Tövratda Yaqub peyğəmbərin “İsrail” adını alması ilə bağlı rəvayətdir. Tövratın “Yaradılış” kitabında Yaqubun bir şəxslə gecə boyu mübarizə apardığı və bundan sonra ona “İsrail” adı verildiyi barədə məşhur mətn mövcuddur. Bu hadisənin dini mətnlərdə necə başa düşülməsi və şərh edilməsi yəhudi, xristian və İslam ənənələrində eyni deyil. İslam baxımından isə peyğəmbərlərin Allahla və ya Allahın mələyi ilə fiziki şəkildə güləşməsi kimi təsvirlər qəbul edilmir və bu səbəbdən müsəlman müəlliflər həmin rəvayətə tənqidi yanaşmışlar. Burada diqqət yetirilməli məqam odur ki, müxtəlif dini mətnlərdə eyni şəxs və hadisə haqqında fərqli təsvirlərin mövcud olması həmin mətnlərin teoloji baxımdan fərqli şəkildə şərh edilməsinə səbəb olub. İslam alimlərinin bir qismi Tövrat mətnində peyğəmbərlərin məqamına uyğun gəlməyən belə təsvirləri təhrif və ya sonradan mətnə daxil edilmiş rəvayətlərlə əlaqələndirib. Bu yanaşma İslamın peyğəmbərlər haqqında ümumi etiqadı ilə bağlıdır. Müsəlman etiqadında peyğəmbərlər Allahın seçdiyi və insanlara haqqı çatdıran şəxslərdir və onların haqqında alçaldıcı və ilahi məqama uyğun gəlməyən təsvirlər qəbul edilmir. Bununla yanaşı, “İsrail” sözünün etimoloji mənası məsələsini ayrıca qiymətləndirmək lazımdır. Bu adın mənası barədə həm yəhudi, həm xristian, həm də müsəlman mənbələrində müxtəlif izahlar mövcuddur. İslam təfsir ədəbiyyatında bəzi alimlər sözü müxtəlif hissələrə ayıraraq izah etmiş və “Allahın bəndəsi” mənasına yaxın şərhlər vermişlər. Lakin bu izahları bütün dilçilik mənbələrinin qəbul etdiyi yeganə etimologiya kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Daha ehtiyatlı yanaşma “İsrail” adının mənası ilə bağlı müxtəlif dini və dilçilik izahlarının mövcud olduğunu bildirməkdir.Əsas məsələ isə adın kimə aid olmasıdır. Qurani-Kərimdə “İsrail” adı Yaqub peyğəmbərlə əlaqəli şəkildə işlədilir. Buna görə İslam baxımından “Bəni-İsrail” ifadəsinin kökü Yaqub əleyhissalamın adı ilə bağlıdır. Quranda bu ifadənin işlədilməsi həm də həmin xalqın dini tarixini izah edən geniş kontekst yaradır. Bəni-İsrail haqqında danışılarkən onların peyğəmbərləri, Misirdən çıxışları, Musa əleyhissalamla münasibətləri, onlara verilən nemətlər və sonrakı davranışları barədə müxtəlif hadisələr nəql edilir.

Bu mövzuda daha bir vacib fərq “yəhudi”, “Bəni-İsrail” və “İsrail” anlayışları arasındakı münasibətdir. Bu anlayışlar hər tarixi dövr üçün tam eyni məna daşımır. “Bəni-İsrail” daha geniş şəkildə Yaqub peyğəmbərin nəslinə aid edilən dini-tarixi ifadədir. “Yəhudi” anlayışı isə sonrakı tarixi inkişaf prosesində formalaşmış dini-etnik kimliklə əlaqələndirilir. Buna görə qədim dövrlərdə yaşayan bütün Bəni-İsrail övladlarını müasir mənada eyni şəkildə “yəhudi” adlandırmaq məsələsinə tarixi konteksti nəzərə alaraq yanaşmaq lazımdır. Nəticə etibarilə, “Yəhudilərə nə üçün Bəni-İsrail deyilir?” sualının İslam mənbələrindəki əsas cavabı Yaqub peyğəmbərlə bağlıdır. Yaqub əleyhissalam “İsrail” adı ilə də tanınır və onun övladları “Bəni-İsrail”, yəni “İsrail oğulları” adlandırılır. Qurani-Kərimin “Ali-İmran” surəsinin 93-cü ayəsi bu əlaqənin əsas mənbələrindən biridir və klassik təfsirlərdə həmin “İsrail”in Yaqub peyğəmbər olduğu açıq şəkildə izah edilir.

Beləliklə, “İsrail” sözünün dini mənbələrdəki ilkin istifadəsini müasir siyasi terminlə qarışdırmaq olmaz. Buradakı söhbət əvvəlcə Yaqub peyğəmbərin adından, daha sonra isə onun nəslini ifadə edən “Bəni-İsrail” anlayışından gedir. “İsrail” adının etimoloji mənası barədə müxtəlif izahlar mövcud olsa da, Qurani-Kərim və klassik İslam təfsir ənənəsi baxımından onun Yaqub əleyhissalamla əlaqəsi aydındır.

Jalə

Həmçinin oxuyun

Bu qərar Azərbaycan üçün mühüm iqtisadi imkanlar yarada bilər  — Deputatlar DANIŞIR

Bu tarixlərdə iş olmayacaq   — Təqvim

Avtomobilə səhv yanacaq tökmüsünüzsə, bunu QƏTİ ETMƏYİN! 

Prezident və birinci xanım bu  rayona səfər ediblər