Süni intellektin səhv qərarı nəticəsində insana zərər dəyərsə, kim məsuliyyət daşımalıdır?  

Süni intellektin tətbiqi ilə bağlı müzakirələrdə əsas diqqət adətən texnologiyanın imkanlarına, sürətinə və insan əməyini nə dərəcədə əvəz edə biləcəyinə yönəlir. Halbuki daha ciddi məsələ bu sistemlərin səhv qərarlarının insan həyatına, sağlamlığına, əmlakına və hüquqlarına vurduğu zərərin kim tərəfindən ödənilməsidir. Texnologiya düzgün işlədikdə səmərəlilik yaradır, lakin yanlış nəticə verdikdə həmin nəticənin hüquqi məsuliyyətini müəyyən etmək heç də həmişə asan olmur.

Süni intellektin səhv qərarı nəticəsində insana zərər dəyərsə, kim məsuliyyət daşımalıdır?  

Mövzu ilə bağlı Oxu24.com-a danışan hüquqşünas Ellada Bayramova bildirib ki,ilk növbədə süni intellekt sisteminin səhv nəticəsi ilə dəymiş zərər arasında səbəbli əlaqə müəyyən edilməlidir.

"Təsəvvür edək ki, xəstəxanada süni intellekt sistemi tibbi görüntüləri təhlil edərək xəstədə xəstəlik əlaməti olmadığını bildirir. Həkim həmin nəticəyə güvənir, əlavə müayinəyə ehtiyac görmür və xəstəliyin diaqnozu gecikdirilir. Nəticədə xəstənin sağlamlığına ciddi zərər dəyir. Bu halda məsuliyyət kimin üzərinə düşür? Sistemi hazırlayan texnologiya şirkətinin, onu satın alan klinikanın, nəticəni yoxlamadan qəbul edən həkimin, yoxsa məlumatları sistemə daxil edən və ya emal edən digər şəxslərin?

Eyni problem nəqliyyatda, maliyyə sektorunda, istehsalatda və dövlət xidmətlərində də yarana bilər. Avtomatlaşdırılmış sistemin səhv qiymətləndirməsi qəza, maliyyə itkisi, əsassız imtina və ya şəxsin hüquqlarının məhdudlaşdırılması ilə nəticələnə bilər. Belə hallarda “səhvi süni intellekt edib” ifadəsi hüquqi məsuliyyəti müəyyən etmək üçün kifayət etmir.

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası insan həyatını və sağlamlığını, mülkiyyət hüququnu, hüquq və azadlıqların müdafiəsini təmin edir. Bu təminatların həyata keçirilməsi texnologiyadan istifadə edilməsindən asılı deyil. Süni intellektin tətbiqi mövcud hüquqi öhdəlikləri aradan qaldırmır; əksinə, yeni texniki risklərə uyğun olaraq həmin öhdəliklərin kimə və hansı həcmdə aid olduğunu müəyyən etməyi zəruri edir.

Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyasında süni intellekt sistemlərinin məsuliyyətli istifadəsi, məlumatların qorunması, alqoritmik qərəzin qarşısının alınması və innovativ həllərin tətbiqi zamanı risklərin və zərərlərin minimuma endirilməsi əsas istiqamətlər sırasında göstərilib. Bu yanaşma mühüm olsa da, konkret zərər baş verdikdə zərərçəkənin hansı hüquqi mexanizmə müraciət etməli olduğunu və məsuliyyətin iştirakçılar arasında necə bölüşdürüləcəyini ayrıca hüquqi normalar müəyyən etməlidir.

 Təkcə sistemin səhv cavab verməsi hər bir halda avtomatik olaraq hüquqi məsuliyyət yaratmır. Zərərin faktiki mövcudluğu, həmin zərərin sistemin istifadəsi ilə əlaqəsi, iştirakçıların öhdəlikləri və konkret münasibətə tətbiq edilən hüquqi əsaslar araşdırılmalıdır. Məsələn, sistem düzgün işləsə də, həkim onun nəticəsini yanlış şərh edə bilər. Əksinə, həkim bütün zəruri yoxlamaları aparsa da, texniki qüsur və ya yanlış təlim məlumatları sistemin nəticəsini təhrif edə bilər.

Buna görə məsuliyyətin müəyyən edilməsində süni intellekt sisteminin hazırlanması, tətbiqi və istifadəsi mərhələləri fərqləndirilməlidir. Sistemi hazırlayan istehsalçı və ya proqram təminatçısı məhsulun təhlükəsizliyi, texniki qüsurlar, məlum risklər barədə məlumatlandırma və istifadə təlimatlarının adekvatlığı baxımından məsuliyyət daşıya bilər. Sistemi tətbiq edən müəssisə isə onun fəaliyyət sahəsinə uyğunluğunu, lazımi yoxlamalardan keçirilməsini, məlumatların keyfiyyətini və istifadəçilərin hazırlanmasını təmin etməlidir. Sistem nəticəsinə əsaslanaraq peşəkar qərar qəbul edən şəxs də öz sahəsinə aid diqqət və ehtiyatlılıq öhdəliklərini qoruyub saxlamalıdır.

Tibbi xidmət bu problemin ən həssas nümunəsidir. Süni intellekt tibbi diaqnostikada həkimə kömək edə, görüntüləri təhlil edə, riskləri müəyyənləşdirə və müalicə variantları barədə məlumat təqdim edə bilər. Lakin tibbi qərarın hüquqi və peşəkar məsuliyyəti yalnız proqram təminatına ötürülə bilməz. Həkimin xəstənin vəziyyətini bütövlükdə qiymətləndirmək, zəruri müayinələri təyin etmək, texniki nəticələri klinik göstəricilərlə tutuşdurmaq və əsaslandırılmış qərar qəbul etmək vəzifəsi qalır. Eyni zamanda, klinika istifadə etdiyi sistemin etibarlılığını, təhlükəsizliyini və düzgün tətbiqini təmin etməlidir.

Burada xəstənin məlumatlandırılması da əhəmiyyətlidir. Süni intellektin tibbi qərar prosesində hansı rolu oynadığı, nəticənin həkim tərəfindən yoxlanılıb-yoxlanılmadığı və sistemin məhdudiyyətləri xəstənin qərarvermə imkanlarına təsir edə bilər. Xəstənin razılığı və məlumatlandırılması ilə bağlı hüquqi tələblər konkret tibbi müdaxilənin xarakterinə uyğun tətbiq edilməlidir. Texnologiyanın istifadəsi xəstənin məlumat almaq hüququnu zəiflətməməlidir.

Məsuliyyət məsələsi yalnız tibblə məhdudlaşmır. Avtomatlaşdırılmış nəqliyyat sistemində texniki qüsur qəza ilə nəticələnərsə, istehsalçı, proqram təminatçısı, texniki xidmət göstərən müəssisə və nəqliyyat vasitəsinin istifadəçisi arasında məsuliyyət bölgüsü araşdırılmalıdır. Bankın risk qiymətləndirmə sistemi yanlış məlumat əsasında müştərinin hesabına və ya maliyyə əməliyyatına məhdudiyyət qoyarsa, həmin qərarın hüquqi əsası, məlumatların düzgünlüyü və müştərinin müdafiə imkanları qiymətləndirilməlidir. Dövlət xidmətində alqoritmik səhv vətəndaşın sosial ödənişdən məhrum edilməsinə səbəb olarsa, dövlət orqanının hüquqi məsuliyyəti texniki sistemin istifadəsi ilə aradan qalxmır.

Ən çətin problemlərdən biri sübutetmədir. Zərərçəkən şəxs çox vaxt alqoritmin necə işlədiyini, hansı məlumatlarla öyrədildiyini, hansı texniki qüsurun baş verdiyini və qərarın hansı mərhələdə səhv formalaşdığını bilmir. Bu məlumatlar isə adətən sistemi hazırlayan və ya tətbiq edən subyektin nəzarətində olur. Zərərçəkəndən texniki baxımdan əlçatmaz olan bütün məlumatları təqdim etməsini tələb etmək onun məhkəmə müdafiəsini formal hüquqa çevirə bilər. Buna görə texniki sənədlərə çıxış, ekspertiza, məlumatların qorunması və tərəflərin prosessual bərabərliyi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bununla yanaşı, süni intellekt sisteminin nəticəsinin yanlış olması hər zaman istehsalçının təqsirli olduğunu göstərmir. Zərər sistemin düzgün olmayan istifadəsindən, istifadəçinin təlimata əməl etməməsindən, məlumatların qəsdən təhrif edilməsindən və ya başqa müstəqil səbəbdən də yarana bilər. Hüquqi qiymətləndirmə bütün bu halları fərqləndirməli, məsuliyyəti faktiki davranış və tətbiq olunan hüquq normaları əsasında müəyyən etməlidir.

Azərbaycan hüququnda belə mübahisələr münasibətin xarakterindən asılı olaraq mülki hüquqi məsuliyyət, müqavilə öhdəlikləri, istehlakçı hüquqları, tibbi xidmətə dair normalar, əmək və inzibati hüquq mexanizmləri çərçivəsində araşdırıla bilər. Lakin süni intellekt sistemlərinin yaratdığı zərərə dair bütün sahələri əhatə edən vahid və xüsusi məsuliyyət mexanizminin formalaşdırılması ehtiyacı qalır. Xüsusilə yüksək riskli sistemlər üçün əvvəlcədən risk qiymətləndirilməsi, texniki audit, hadisələrin qeydə alınması, insan nəzarəti və zərərçəkənlərin kompensasiya imkanları daha aydın müəyyən edilməlidir.

Burada əsas prinsip sadədir: texnologiyanın istifadəsindən iqtisadi və institusional fayda əldə edən subyektlər onun yaratdığı risklərə görə də hüquqi məsuliyyətdən kənarda qalmamalıdır. Süni intellektin mürəkkəbliyi məsuliyyəti yox etmir; yalnız onun müəyyən edilməsini daha çətin və çoxşaxəli edir.

Hüquq texnologiyanın inkişafını dayandırmaq üçün deyil, onun insanın həyatına və hüquqlarına zərər vurmasının qarşısını almaq üçün mövcuddur. Süni intellekt səhv edə bilər. Lakin həmin səhvin nəticəsi ilə üzləşən insan hüquqi müdafiəsiz qala bilməz. Texnologiya qərar verə, tövsiyə edə və prosesləri idarə edə bilər, amma zərərin əvəzinin ödənilməsi məsələsində cavabdehliyi öz üzərinə götürə bilməz. Bu məsuliyyət hüquqi şəxsiyyətə, real səlahiyyətə və konkret öhdəliklərə malik subyektlər arasında müəyyən edilməlidir",-deyə hüquqşünas bildirib.

Jalə

Həmçinin oxuyun

RƏSMİ: Rüfət Alıyev HƏBS OLUNDU

Süni intellektin səhv qərarı nəticəsində insana zərər dəyərsə, kim məsuliyyət daşımalıdır?  

Yüksək vəzifəli qadın İŞDƏN ÇIXARILDI

Pensiyalar bu tarixdə ödəniləcək