Boşananda çıxarışı olmayan ev bölünə bilərmi? – Hüquqşünasdan AÇIQLAMA  

Boşanma zamanı ər-arvad arasında ən çox mübahisə yaradan məsələlərdən biri də yaşayış evinin və digər daşınmaz əmlakın bölünməsidir. Xüsusilə evin dövlət qeydiyyatından keçmədiyi, yəni çıxarışının olmadığı hallarda tərəflər arasında “bu ev bölünə bilməz” düşüncəsi formalaşır. Lakin çıxarışın olmaması hər bir halda həmin evlə bağlı digər tərəfin heç bir hüquq tələb edə bilməməsi anlamına gəlmir. Konkret vəziyyətdən, evin nə vaxt və necə əldə olunmasından, tikintiyə və ya alınmasına vəsaitin kim tərəfindən qoyulmasından, həmçinin tərəflərin həmin əmlak üzərində hüquqlarını hansı sənədlərlə sübut edə bilməsindən asılı olaraq məsələ fərqli həll oluna bilər.

Oxu24.com xəbər verir ki, Azərbaycan qanunvericiliyinə görə nikah dövründə əldə edilən əmlak, bir qayda olaraq, ər-arvadın ümumi əmlakı hesab olunur. Bu səbəbdən ev nikah müddətində əldə edilibsə və onun əldə olunmasına ailənin ümumi vəsaiti sərf edilibsə, boşanma zamanı həmin əmlakla bağlı tərəflərin pay məsələsi gündəmə gələ bilər. Əmlakın dövlət reyestrində qeydiyyatdan keçməməsi isə ilk növbədə onun hüquqi statusunun ayrıca araşdırılmasını tələb edir. Burada vacib məqamlardan biri evin faktiki olaraq kimə məxsus olması ilə bağlı sübutların müəyyənləşdirilməsidir. Məsələn, tərəflərdən biri nikah dövründə evin alınmasına pul ödəyibsə, tikintiyə vəsait qoyubsa, əsaslı təmir aparıbsa və ya evin dəyərini əhəmiyyətli dərəcədə artıran digər xərcləri qarşılayıbsa, həmin şəxsin əmlakla bağlı hüquqi tələbi yarana bilər. Belə hallarda ödəniş qəbzləri, bank köçürmələri, müqavilələr, tikinti və təmir xərclərini təsdiq edən sənədlər, şahid ifadələri və digər sübutlar əhəmiyyət daşıya bilər.

Məsələn, ev nikahdan əvvəl tərəflərdən birinin adına və ya faktiki sahibliyində olub, lakin nikah dövründə ər-arvadın ümumi vəsaiti hesabına həmin evdə əsaslı təmir aparılıb, ev genişləndirilib və ya yenidən qurulubsa, məsələ sadəcə “ev kimin adınadır?” sualı ilə məhdudlaşmır. Qanunvericilikdə nikah dövründə şəxsi əmlakın dəyərini əhəmiyyətli dərəcədə artıran investisiyalar nəticəsində həmin əmlakın birgə mülkiyyət kimi qiymətləndirilməsi ilə bağlı qaydalar mövcuddur. Notariat qaydalarında da əsaslı təmir, yenidənqurma və digər əhəmiyyətli yatırımlar bu baxımdan nəzərə alınan hallar sırasında göstərilir.

Digər tərəfdən, evin çıxarışının olmaması məsələyə əlavə hüquqi çətinlik gətirə bilər. Çünki daşınmaz əmlak üzərində mülkiyyət hüquqlarının dövlət qeydiyyatı ayrıca hüquqi prosedurdur və dövlət reyestrindən çıxarış həmin hüququn rəsmiləşdirilməsinin əsas sənədlərindən biridir.Qanunvericilikdə daşınmaz əmlak üzərində hüquqların dövlət qeydiyyatına alınması və bu hüquqları təsdiq edən çıxarışın verilməsi nəzərdə tutulur.

Bu səbəbdən “çıxarış yoxdur, deməli ev avtomatik olaraq bölünmür” yanaşması hər vəziyyət üçün doğru deyil. Əvvəlcə həmin evin hüquqi mənşəyi müəyyən edilməlidir. Ev hansı torpaq sahəsində yerləşir, torpağın sənədi varmı, evin tikintisinə dair hər hansı sənəd mövcuddurmu, evin faktiki sahibi kimdir, tikinti nə vaxt aparılıb, əmlak nikahdan əvvəl, yoxsa nikah dövründə əldə edilib – bütün bu sualların cavabı əhəmiyyət daşıyır.Tutaq ki, ər və arvad nikah dövründə sənədsiz və çıxarışsız bir evdə yaşayıblar. Ev üçün pulun bir hissəsini ər, digər hissəsini isə arvad ödəyib. Daha sonra tərəflər boşanıb və arvad həmin evə heç bir hüququnun olmadığını iddia edən digər tərəflə razılaşmır. Belə vəziyyətdə tərəfin “mən də bu evə pul qoymuşam” deməsi təkbaşına kifayət etməyə bilər. O, mümkün qədər bu vəsaitin həqiqətən həmin evin alınmasına, tikintisinə və ya dəyərinin artırılmasına sərf edildiyini sübut etməlidir.Eyni məsələ təmir xərclərinə də aiddir. Məsələn, nikah dövründə tərəflərdən biri öz şəxsi vəsaiti hesabına evdə böyük həcmdə əsaslı təmir aparıbsa, dam örtüyünü dəyişdirib, əlavə mərtəbə tikdirib, evin sahəsini artırıb və ya digər əsaslı yenidənqurma işləri həyata keçiribsə, bu xərclərin əmlakın dəyərinə təsiri ayrıca qiymətləndirilə bilər. Lakin adi məişət xərcləri ilə əmlakın dəyərini əhəmiyyətli dərəcədə artıran investisiyalar eyni hüquqi nəticəni yaratmaya bilər.

Bundan başqa, evin çıxarışının olmaması ilə torpağın sənədsiz olması da eyni məsələ deyil. Bəzən torpaq sahəsinin sənədləri mövcud olur, lakin onun üzərində yerləşən ev dövlət qeydiyyatına alınmır. Bəzi hallarda isə nə ev, nə də torpaqla bağlı lazımi sənədlər tam şəkildə mövcud olur. Bu vəziyyətlərdə tərəflərin hüquqi tələbinin məzmunu da dəyişə bilər. Belə mübahisələrdə məhkəmənin qarşısında yalnız “evi iki yerə bölmək” məsələsi dayanmır. Əvvəlcə əmlak üzərində hansı hüququn mövcud olduğu, həmin hüququn kimə məxsus olduğu və tərəflərin əmlakın əldə edilməsində və ya dəyərinin artırılmasında iştirakının olub-olmadığı müəyyənləşdirilə bilər. Yəni sənədsiz və ya çıxarışsız evlə bağlı mübahisə adi “50/50 bölünmə” məsələsindən daha mürəkkəb ola bilər.

Tərəflərdən birinin “ev mənim adıma deyil, ona görə qarşı tərəf heç nə tələb edə bilməz” deməsi də hər zaman hüquqi baxımdan əsaslı olmur. Əksinə, qarşı tərəf evin alınmasına, tikintisinə və ya əsaslı şəkildə yaxşılaşdırılmasına öz vəsaiti ilə iştirak etdiyini sübut edə bilirsə, həmin iddianın hüquqi qiymətləndirilməsi mümkündür. Eyni zamanda, yalnız evdə yaşamaq faktı da avtomatik olaraq həmin şəxsə mülkiyyət payı vermir. Burada faktiki yaşayışla mülkiyyət hüququnu bir-birindən ayırmaq lazımdır. Məsələnin digər mühüm tərəfi uşaqların həmin evdə yaşamasıdır. Boşanma zamanı uşaqların kimin yanında qalması və yaşayış yeri məsələsi də ayrıca qiymətləndirilə bilər. Lakin uşağın həmin evdə yaşaması avtomatik olaraq onun və ya uşağın yanında qalan valideynin ev üzərində mülkiyyət payı əldə etməsi demək deyil. Mülkiyyət məsələsi ilə yaşayış və istifadə məsələləri fərqli hüquqi məsələlərdir. Əgər ev çıxarışsızdırsa, tərəflər arasında mübahisə yaranarkən mümkün sübutların əvvəlcədən toplanması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Evə görə ödənişlərin necə edildiyini göstərən bank sənədləri, pul köçürmələri, alqı-satqı ilə bağlı sənədlər, tikinti materiallarının alınmasına dair qəbzlər, təmir müqavilələri, kommunal ödənişlər, tikinti ilə bağlı sənədlər və digər materiallar mübahisənin araşdırılmasında əhəmiyyətli ola bilər. Konkret iş üzrə hansı sübutların kifayət edib-etmədiyini isə məhkəmə müəyyən edir.

Burada bir məqam da xüsusi vurğulanmalıdır: çıxarışın olmaması əmlakın hüquqi vəziyyətinin qeyri-müəyyən olması demək ola bilər və belə hallarda əmlakın sonradan satılması, bağışlanması və ya başqa formada rəsmiləşdirilməsi də çətinləşə bilər. Buna görə boşanmadan əvvəl və ya boşanma prosesində evin sənədlərinin hüquqi vəziyyətinin araşdırılması tərəflər üçün mühüm addımlardan biridir.Əgər tərəflər arasında razılıq əldə olunursa, əmlakla bağlı məsələnin razılaşma yolu ilə həll edilməsi də mümkündür. Razılıq əldə edilmədikdə isə tərəf öz hüququnu məhkəmə qaydasında müdafiə edə bilər. Bu zaman məhkəməyə təqdim edilən tələbin düzgün formalaşdırılması xüsusilə vacibdir. Çünki çıxarışsız evlə bağlı mübahisədə sadəcə “evdən mənə də pay verilsin” tələbi əvəzinə, konkret hüquqi vəziyyətdən asılı olaraq mülkiyyət hüququnun tanınması, payın müəyyən edilməsi, qoyulmuş vəsaitin nəzərə alınması və digər məsələlər gündəmə gələ bilər.

Nəticə etibarilə, boşanma zamanı çıxarışı olmayan evin bölünüb-bölünməməsi sualına “bəli” və ya “xeyr” şəklində universal cavab vermək düzgün deyil. Əgər ev nikah dövründə əldə edilibsə və tərəflərin ümumi vəsaiti hesabına yaradılıbsa, yaxud tərəflərdən birinin vəsaiti ilə digər tərəfin əmlakının dəyəri nikah dövründə əhəmiyyətli dərəcədə artırılıbsa, həmin şəxsin hüquqi tələbinin yaranması mümkündür. Lakin bunun üçün əmlakın statusu və tərəfin qoyduğu vəsait konkret sübutlarla əsaslandırılmalıdır.Yəni “evin çıxarışı yoxdur, ona görə boşananda heç cür bölünə bilməz” fikri düzgün yanaşma deyil. Əsas məsələ evin nə vaxt, kim tərəfindən və hansı vəsait hesabına əldə edilməsi, nikah dövründə həmin əmlaka kimin nə qədər yatırım etməsi və bütün bunların hansı sübutlarla təsdiqlənməsidir. Hər bir konkret işdə sənədlər və faktiki hallar ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Nigar

Həmçinin oxuyun

DTX tiktokeri saxladı: Bu maddə ilə həbs edildi

Sabahdan iş qrafiki dəyişir - Rəsmi qərar elan edildi

Ramiz Mehdiyev işindən xəbər var: Oğlu və kürəkəni...

Nazirlər Kabineti yeni qərar qəbul edib