“Ölü zonalar” niyə yaranır? Alimləri narahat edən ekoloji böhran

DÜNYA

02.07.2026, 19:06

Dünyamızın səthinin böyük bir hissəsini əhatə edən dənizlər və okeanlar minlərlə canlı növünə ev sahibliyi edən nəhəng ekosistemlərdir. Lakin son illərdə bu mavi dünyada alimlərin “Ölü Zonalar" (Dead Zones) və ya elmi adı ilə "Hipoqsik Zonalar" adlandırdığı qorxulu sahələr sürətlə genişlənir.

Bəs dənizlərin altındakı bu ölüm-dirim savaşının arxasında nə dayanır? Gəlin, okeanlardakı bu görünməz təhlükənin səbəblərinə və nəticələrinə yaxından baxaq.

Ölü zona nədir?

Oxu24.com xəbər verir ki, ölü zonalar suda həll olunmuş oksigen səviyyəsinin (hipoqsiya) dəniz canlılarının yaşamını davam etdirə bilməyəcəyi qədər çox aşağı olduğu dəniz, okean və ya böyük göl sahələridir. Oksigenin tamamilə tükənməsi və ya kritik həddən aşağı düşməsi səbəbindən bu bölgələrdə hərəkət edə bilən balıqlar və xərçənglər ərazini tərk etmək məcburiyyətində qalır. Midye, qurd kimi yavaş hərəkət edən və ya dibə yapışıq yaşayan canlılar isə kütləvi şəkildə tələf olurlar. Nəticədə, bu sahələr tam mənası ilə bioloji bir səhraya çevrilir.

Bu zonalar necə yaranır? (Evtrofikasiya prosesi)

Ölü zonaların yaranmasında ən böyük amil insan fəaliyyəti nəticəsində dənizlərə daşınan həddindən artıq qida maddələridir (xüsusilə azot və fosfor). Proses adətən bu şəkildə baş verir:

1. Kənd təsərrüfatı və çirkab suları: Kənd təsərrüfatında istifadə olunan süni gübrələr, sənaye tullantıları və təmizlənməmiş kanalizasiya suları çaylar vasitəsilə dənizlərə tökülür.

2. Yosun partlayışı (Alqların çoxalması): Suya qarışan bu sıx azot və fosfor dəniz bitkiləri və yosunlar (alqlar) üçün bir növ dopinq effekti yaradır. Sudan qidalanan yosunlar nəzarətsiz şəkildə çoxalaraq suyun səthini örtür.

3. Oksigenin tükənməsi: Qısaömürlü olan bu yosunlar öldükdə suyun dibinə çökürlər. Bakteriyalar bu nəhəng miqdardakı ölü yosunları parçalamaq (çürütmək) üçün işə düşür. Lakin bu çürümə prosesi zamanı sudakı oksigeni demək olar ki, tamamilə tükədirlər. Oksigensiz qalan su isə artıq heç bir canlıya yaşamaq şansı tanımır.

İqlim dəyişikliyi də bu prosesi birbaşa tətikləyir. İsinən dəniz suları soyuq sularla müqayisədə oksigeni daha az saxlaya bilir. Bundan əlavə, temperatur artdıqca su qatları arasındakı sirkulyasiya azalır və atmosferdəki oksigenin suyun dərinliklərinə çatması çətinləşir.

Dünyada ölü zonalar harada görünür?

Dünyada hazırda aşkar edilmiş yüzlərlə ölü zona var və onların sayı hər keçən gün artmaqdadır. Ən tanınmış nümunələrdən bəziləri bunlardır:

1.Meksika körfəzi: Dünyanın ən böyük ölü zonalarından biridir. Missisipi çayının daşıdığı kənd təsərrüfatı gübrə tullantıları səbəbindən hər il minlərlə kvadrat kilometrlik sahə (bəzən bir ölkə böyüklüyündə) hipoqsik hala gəlir.

2.Baltik dənizi: Dünyadakı ən qədim və ən sıx ölü zonalardan birinə ev sahibliyi edir. Ətrafındakı bir çox inkişaf etmiş ölkənin sənaye və kənd təsərrüfatı tullantıları bu qapalı dənizə mənfi təsir göstərir.

Niyə vacibdir və nə edilməlidir?

Ölü zonalar təkcə dəniz canlılarını məhv etmir, həm də qlobal balıqçılıq sektoruna böyük zərbə vurur, dəniz turizmini bitirir və okeanların karbon udma qabiliyyətini azaldaraq iqlim böhranını daha da dərinləşdirir.

Həll yolu isə aydındır: Kənd təsərrüfatında kortəbii gübrə istifadəsinin qarşısı alınmalı, sənaye və məişət çirkab suları dənizlərə axıdılmadan öncə çox ciddi bioloji təmizləmə proseslərindən keçməli və qlobal istiləşməyə qarşı təcili tədbirlər görülməlidir. Okeanları qorumaq, əslində öz gələcəyimizi qorumaqdır.

Həmçinin oxuyun