Ölənin 3, 7 və 40 mərasimi İslamda varmı? – Rafiq Əliyevdən AÇIQLAMA  

Azərbaycanda insan vəfat etdikdən sonra onun üçün müxtəlif günlərdə mərasimlərin keçirilməsi uzun illərdir cəmiyyətimizdə formalaşmış adətlərdən biridir. Mərhumun üçüncü, yeddinci, bəzən qırxıncı günündə insanların bir yerə toplaşması, Quran oxunması, dua edilməsi, ehsan verilməsi və mərhumun xatirəsinin yad olunması artıq bir çox ailələr üçün adət halını alıb. Lakin bu mərasimlərin dini baxımdan hansı əsaslara söykəndiyi, İslamın ilk dövrlərində belə ənənələrin olub-olmadığı və sonradan necə formalaşdığı barədə cəmiyyətdə müxtəlif fikirlər mövcuddur.

“İRŞAD” İslam Araşdırmaları Mərkəzinin direktoru, fəlsəfə elmləri doktoru Rafiq Əliyev Oxu24.com-a açıqlamasında bildirib ki, mərhumun vəfatından sonra məhz üçüncü, yeddinci və qırxıncı günlərdə xüsusi mərasim keçirilməsini İslamın əsas mənbələrində müəyyən edilmiş dini qayda kimi təqdim etmək doğru deyil.

Onun sözlərinə görə, “zəhmət olmasa, filan gün mütləq mərhumun üçün mərasim keçirilməlidir” formasında Quranda və Peyğəmbərin dövrünə aid səhih dini mənbələrdə konkret göstəriş yoxdur. İslamda ölüm hadisəsi ilə bağlı yas saxlamaq, mərhuma dua etmək, onun üçün bağışlanma diləmək, ailəsinə başsağlığı vermək və yaxınlarına mənəvi dəstək göstərmək kimi ənənələr mövcud olsa da, bunların konkret olaraq üçüncü, yeddinci və qırxıncı günlərə bağlanması ayrıca məsələdir.

“Dünyasını dəyişən adamlar üçün 3, 7, 40 mərasimi verirlər. İslamda belə bir şey varmı? Məhəmməd Peyğəmbərin dövründə olan İslamda bu adətlər yox idi. Yəni bunlar sonradan formalaşmış adətlərdir. Biz bunları dinin bir hökmü kimi qəbul etməməliyik. Üçdür, yetidir, qırxdır – bunların hər birinin məhz mərhum üçün xüsusi dini mərasim günü olması barədə İslamın əsas mənbələrində dəqiq göstəriş yoxdur”, – deyə Rafiq Əliyev bildirib.

Mütəxəssis qeyd edib ki, burada mühüm məqam dinin hökmü ilə cəmiyyətin zaman ərzində formalaşdırdığı adəti bir-birindən ayırmaqdır. Hər hansı adətin uzun illər və hətta əsrlər boyu davam etməsi onun avtomatik olaraq dini hökmə çevrilməsi anlamına gəlmir. Cəmiyyətlər müxtəlif tarixi, sosial və mədəni şəraitlərdə yas mərasimlərinə fərqli formalar verə bilərlər. Bu baxımdan Azərbaycanda mövcud olan dəfn və yas adətlərinə də yalnız “İslamın hökmüdür” prizmasından yanaşmaq düzgün olmaz.

Rafiq Əliyevin sözlərinə görə, Azərbaycanda ölüm və yas mərasimləri zaman ərzində dini inanclarla yerli-mədəni ənənələrin bir-birinə qarışması nəticəsində özünəməxsus forma alıb. O hesab edir ki, xüsusilə Sovet dövrünün sosial və ictimai şəraiti bu mərasimlərin cəmiyyət həyatındakı roluna təsir göstərib. Lakin bu tarixi izahı mütləq və yekun səbəb kimi təqdim etmək də doğru deyil; yas mərasimlərinin formalaşmasında daha qədim yerli adətlər, dini-mədəni təsirlər və müxtəlif icmaların ənənələri də rol oynaya bilər.

“Bu adətlər daha çox, mən deyərdim ki, bizdə Sovet dövründə özünə yer tapıb. Bunun da müəyyən səbəbləri vardı. Sovet dövründə insanların bir yerə toplaşması üçün imkanlar məhdud idi. İnsanların bir-biri ilə ünsiyyət qurduğu yerlərdən biri belə mərasimlər idi. İnsanlar ölüm hadisəsi zamanı bir yerə toplaşır, söhbət edir, bir-birinin dərdinə şərik olurdu. Zaman keçdikcə bu, müəyyən mərasim formasına düşüb və cəmiyyət tərəfindən qəbul edilib”, – deyə alim vurğulayıb.

Onun fikrincə, burada məsələnin yalnız dini tərəfini deyil, sosial tərəfini də nəzərə almaq lazımdır. İnsan vəfat etdikdə ailə böyük emosional sarsıntı keçirir. Yaxınların, dostların, qonşuların həmin ailənin yanında olması, başsağlığı verməsi, onları tək buraxmaması cəmiyyət baxımından mühüm mənəvi funksiyaya malikdir. Bu baxımdan yas mərasimlərinin insanların bir-birinə dəstək verməsi baxımından sosial əhəmiyyəti də ola bilər.

“İnsanların kədərini bölüşmək lazımdır. Kimsə rəhmətə gedəndə onun ailəsinin yanında olmaq, ağrısını, acısını bölüşmək, ona mənəvi dəstək vermək lazımdır. Amma bunların hansı gün, hansı formada və hansı sayda keçirilməsinin İslamın mütləq hökmü olduğunu demək başqa məsələdir. İslamda belə bir dəqiq şəkildə göstərilmiş qayda yoxdur ki, üçüncü gün mütləq belə mərasim keçirilməlidir, yeddinci gün belə, qırxıncı gün isə başqa cür”, – deyə Rafiq Əliyev qeyd edib.

Dini mənbələrdə yas anlayışı ilə bağlı bəzi konkret göstərişlərə rast gəlinir. Məsələn, Səhih Müslimdə Peyğəmbərin (s) qadının ərindən başqa hər hansı mərhum üçün üç gündən artıq xüsusi yas saxlamamasına dair hədis rəvayət olunur. Ərinin vəfatı halında isə qadın üçün dörd ay on günlük xüsusi gözləmə müddəti – iddə müəyyən edilir.

Lakin buradakı “üç gün” ifadəsini Azərbaycanda işlənən “üç mərasimi” ilə eyniləşdirmək düzgün deyil. Hədis yas müddəti ilə bağlıdır və mərhumun üçüncü günündə xüsusi dini məclis keçirilməsini əmr etmir. Bu fərqin izah edilməsi xüsusilə vacibdir. Çünki cəmiyyətdə bəzən dini mətnlərdə keçən hər hansı rəqəm və ya hadisə sonradan formalaşmış yerli mərasimlə eyniləşdirilir.

Rafiq Əliyev hesab edir ki, İslam baxımından əsas məsələ mərhumun üçün müəyyən edilmiş rəqəmlərə bağlı mərasimlərdən daha çox, onun üçün dua etmək, yaxşı əməllər görmək və yaxınlarına dəstək olmaqdır. İnsan vəfat etdikdən sonra onun adına xeyirxah işlər görülməsi, ehtiyacı olanlara yardım edilməsi və mərhum üçün Allahdan bağışlanma dilənilməsi dini baxımdan daha mühüm məzmun daşıyır.

“Biz yaxşı əməlləri bölüşəndə onların çoxalması mümkündür. İnsanların yaxşılığını, sevincini bölüşmək necə vacibdirsə, kədərini də bölüşmək lazımdır. Kimsə dünyasını dəyişəndə onun ailəsinin yanında olmaq, ağrısını hiss etmək, həmin insanları tək buraxmamaq çox vacibdir. Amma bunu mütləq üç, yeddi və ya qırxıncı günlə məhdudlaşdırmaq lazım deyil”, – deyə o bildirib.

Mütəxəssis həmçinin cəmiyyətdə mərhumun ruhu ilə bağlı geniş yayılmış bəzi təsəvvürlərin dini mənbələrlə qarışdırıldığını söyləyib. Bəzi insanlar hesab edirlər ki, insan vəfat etdikdən sonra onun ruhu müəyyən müddət ərzində evinə gəlir, daha sonra qəbiristanlıqdan ayrılır və qırxıncı gündən sonra başqa bir mərhələyə keçir. Lakin bu kimi konkret zaman bölgülərinin Quranda açıq şəkildə təsbit edildiyini söyləmək düzgün deyil.

“İnsanın ruhunun evdə olması, gəlib-getməsi, qırxıncı günə qədər qəbiristanlıqda qalması, qırxından sonra başqa yerə köçməsi ilə bağlı cəmiyyətdə müxtəlif fikirlər var. Bunların hamısını Quranın dəqiq hökmü kimi təqdim etmək olmaz. Bunlar müxtəlif dini təsəvvürlərdə, şərhlərdə və xalq arasında formalaşmış inanclarda özünə yer tapıb. Amma ‘Quranda belə yazılıb’ demək üçün konkret mənbə göstərmək lazımdır”, – deyə Rafiq Əliyev vurğulayıb.

Alimin sözlərinə görə, dini məsələlərdə ən çox rast gəlinən problemlərdən biri xalq adətinin dini hökm kimi təqdim edilməsidir. Bir adət uzun müddət təkrarlandıqda insanlar onun haradan yarandığını araşdırmadan həmin davranışı dinin tələbi kimi qəbul edə bilirlər. Halbuki İslamda ibadət xarakterli konkret qaydaların dini əsası ayrıca müəyyən edilməlidir.

“Bu gün həmin mərasimlər adət şəklini alıb. İnsanlar buna alışıb. Məsələn, kiminsə yaxın adamı vəfat edəndə deyirlər ki, üçü veriləcək, yeddisi veriləcək, qırxı veriləcək. Amma biz bunun adət olduğunu və dini hökm olmadığını bir-birindən ayırmalıyıq. Adət ola bilər, insanların bir yerə toplaşması ola bilər, mərhuma dua edilə bilər. Bunların öz-özlüyündə sosial və mənəvi tərəfləri var. Amma bunu İslamın dəyişməz qaydası kimi təqdim etmək olmaz”, – deyə o bildirib.

Rafiq Əliyev həmçinin yas mərasimlərinin sovet dövründə insanların ünsiyyət məkanı kimi istifadə olunması barədə fikirlər səsləndirib. Onun sözlərinə görə, həmin dövrdə dini və ictimai fəaliyyətə qoyulan məhdudiyyətlər insanların bir sıra sosial ehtiyaclarının başqa məkan və mərasimlər vasitəsilə qarşılanmasına səbəb olub. Bu baxımdan yas məclisləri insanların bir araya gəldiyi, söhbət etdiyi və müəyyən məsələləri müzakirə etdiyi məkanlardan birinə çevrilə bilərdi.

“Sovet dövründə məscidlər və dini məkanlar insanların əvvəlki kimi sərbəst şəkildə toplaşdığı yerlər deyildi. İnsanların bir yerə yığılması üçün müxtəlif məkanlara ehtiyac vardı. Yas yeri də belə məkanlardan birinə çevrilirdi. İnsanlar gedirdilər, orada bir-biri ilə görüşürdülər, söhbət edirdilər. Bu prosesin sosial tərəfi də var idi. Ona görə də bu mərasimlərin yalnız dini səbəblərlə formalaşdığını söyləmək düzgün olmaz”, – deyə alim əlavə edib.

Onun sözlərinə görə, cəmiyyətin yas mədəniyyətində başqa mühüm məsələ də mərhumun yaxınlarının üzərinə düşən maddi və sosial yükdür. Bəzi ailələr üçün üç, yeddi və qırx mərasimlərinin keçirilməsi ciddi xərcə çevrilə bilir. Halbuki yas mərasiminin əsas məqsədi ailəni əlavə maddi çətinliyə salmaq yox, ona dəstək olmaq olmalıdır.

Bu baxımdan mərhumun ailəsinə başsağlığı verən insanların özləri ilə böyük süfrələr, bahalı ehsanlar və digər xərclər gətirməsi və ya ailənin bunları təşkil etmək üçün borca girməsi dini baxımdan əsas məsələ kimi təqdim edilməməlidir. Əksinə, həmin dövrdə ailənin yükünü azaltmaq, onların yanında olmaq və mənəvi dəstək göstərmək daha məntiqli yanaşmadır.

Rafiq Əliyev qeyd edib ki, müxtəlif müsəlman cəmiyyətlərində ölüm və yasla bağlı mərasimlər eyni formada deyil. Bir ölkədə və ya bölgədə geniş yayılmış adətin başqa müsəlman cəmiyyətində olmaması həmin ənənənin avtomatik olaraq doğru və ya yanlış olduğunu göstərmir. Bu, daha çox dini mətnlərlə yerli mədəniyyətin necə qarşılıqlı təsir etdiyini göstərir.

“Mən müxtəlif ölkələrdə olmuşam, İraqda oxumuşam, Suriyada işləmişəm, Yəməndə işləmişəm, Əlcəzairdə işləmişəm. Orada bu formada olan mərasimləri hər yerdə görməmişəm. Ola bilər, kimsə rəhmətə gedir, insanlar onun evinə gedirlər, otururlar, çay və ya qəhvə içirlər, ailəyə başsağlığı verirlər. Əsas məsələ insanın kədərinə şərik olmaqdır. Forması isə cəmiyyətdən cəmiyyətə dəyişə bilər”, – deyə alim bildirib.

Mütəxəssis hesab edir ki, ölüm hadisəsinə münasibətdə əsas diqqət rəqəmlərə və mərasimlərin təmtəraqına deyil, insanın mənəvi ehtiyaclarına yönəlməlidir. Mərhumun ailəsinin yanında olmaq, onun üçün dua etmək, xeyirxah işlər görmək və yaxınlarına dəstək olmaq yas mədəniyyətinin əsasını təşkil etməlidir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanda geniş yayılmış üç, yeddi və qırx mərasimlərini birbaşa olaraq İslamın Peyğəmbər dövründə müəyyən etdiyi vacib dini ayinlər kimi təqdim etmək üçün əsas yoxdur. Bununla yanaşı, həmin mərasimlərin cəmiyyət həyatında sosial və mənəvi funksiyası ola bilər. Burada əsas məsələ adətlə dini hökmü qarışdırmamaqdır. İslam baxımından mərhuma dua etmək, onun üçün bağışlanma diləmək və ailəsinə dəstək olmaq ayrı məsələdir; bütün bunları konkret olaraq üçüncü, yeddinci və qırxıncı günə bağlamaq isə tamam başqa məsələdir.

Rafiq Əliyevin sözlərinə görə, yas mərasimlərinin mahiyyəti insanın ölümündən sonra onun yaxınlarının ağrısını azaltmaq və ailəyə mənəvi dayaq olmaqdır. Bu baxımdan rəqəmlərdən daha vacib olan insan münasibətidir.

Turan Etibaroğlu

Həmçinin oxuyun

Toyuğun bu hissəsini yeməyin - Xəbərdarlıq

Universitetdən qovulan tələbə şok video yaydı: Planı kim qurubmuş?  

Bu halda sosial yardım kəsiləcək?  — Mühüm açıqlama 

Bu sahədə çalışanların maaşı  20 % artıb   —  Rəsmi