Rus bölməsində təhsilin üstünlüyü reallıqdır, yoxsa mif? – Təhsil ekspertindən ANALİZ

CƏMİYYƏT

119

06.07.2026, 10:07

Azərbaycanın müasir təhsil sistemində struktur bölmələri üzrə tədrisin keyfiyyət göstəriciləri və onların müqayisəli analizi uzun müddətdir ki, həm ictimaiyyət, həm də sahə mütəxəssisləri tərəfindən geniş müzakirə olunur. Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayevin rus bölməsində təhsilin yerli bölməyə nisbətən daha üstün olması barədə fikirləri "mif" adlandırması ölkənin təhsil siyasətindəki prioritetləri və mövcud reallıqları yenidən gündəmə gətirmişdir.

Tədqiqatlar göstərir ki, cəmiyyətdə xarici dilli təhsilin mütləq keyfiyyət üstünlüyünə dair formalaşan subyektiv rəylər çox vaxt obyektiv meyarlara və institusional nəticələrə əsaslanmır. Dövlət səviyyəsində keçirilən mərkəzləşdirilmiş imtahanların, monitorinqlərin və statistik qiymətləndirmələrin nəticələri bölmələr arasındakı real vəziyyətin daha dərindən təhlil edilməsini zəruri edir. Xüsusilə, təhsil prosesinin effektivliyini şərtləndirən elmi-metodiki təminat, dərslik fəlsəfəsi və uzunmüddətli strateji kadr planlaşdırılması kimi fundamental faktorlar bu müqayisədə əsas meyar kimi çıxış edir.

Digər tərəfdən, qloballaşma şəraitində rəqəmsal resurslara çıxış imkanları fərdi inkişafa müsbət təsir göstərsə də, milli təhsil proqramının qarşısında duran əsas hədəf yerli əmək bazarının tələblərinə cavab verən kadrların yetişdirilməsidir. Bu baxımdan, dövlət dilinin mükəmməl mənimsənilməsi məzunların gələcək inteqrasiyası və idarəetmə institutlarında təmsil olunması üçün həlledici hüquqi və praktiki amilə çevrilmişdir. Təhsil sisteminin akademik dayanıqlığının təmin edilməsi məqsədilə həyata keçirilən son islahatlar və kurikulum tənzimləmələri də məhz bu strateji hədəflərə xidmət edir.

Mövzu ilə bağlı Oxu24.com-a açıqlama verən təhsil eksperti İlqar Orucov mövcud statistik mənzərəni və makro-analizin nəticələrini belə kimi təhlil edib.

“Makro-statistik analiz göstərir ki, hər il ali məktəblərə qəbul imtahanlarında iştirak edən ümumi abituriyent kontingentinin təxminən 88-90%-ni Azərbaycan bölməsinin, yerdə qalan 10-12%-ni isə rus bölməsinin məzunları təşkil edir. Kəmiyyətdəki bu böyük fərq keyfiyyət göstəricilərində də özünü qabarıq büruzə verir. Belə ki, qəbul imtahanlarında 600 və daha yüksək bal toplayaraq rekord nəticə göstərən şagirdlərin mütləq əksəriyyəti, yəni təxminən 92-94%-i məhz Azərbaycan bölməsindən çıxır”.

Onun sözlərinə görə, təhsilin keyfiyyətini təyin edən ən əsas amil olan kadr potensialına diqqət yetirdikdə, rus bölməsində ciddi struktur böhranı müşahidə olunur:

“Müəllimlərin İşə Qəbulu (MİQ) imtahanlarında və dövlət sertifikasiya proseslərində rus bölməsi üzrə vakansiyalara müraciət edən gənc mütəxəssislərin sayı Azərbaycan bölməsi ilə müqayisədə düz 8 dəfə azdır. Bu səbəbdən rus bölməsində dərs deyən peşəkar müəllimlərin orta yaş həddi hazırda 55-i keçib, xüsusilə fizika, kimya və biologiya kimi fundamental fənlər üzrə yeni nəsil dilli kadrların tapılmaması paytaxt məktəblərində sıxlığın artmasına və siniflərdə şagird sayının 35-40 nəfərə çatmasına yol açır”.

Ekspert qeyd edir ki, metodiki təminat məsələsində də vəziyyət fərqlidir. Hər iki bölmə eyni milli kurikulum əsasında təhsil alsa da, rus bölməsindəki dərsliklərin 80%-dən çoxu Azərbaycan dilindən birbaşa tərcümə materialları olduğu üçün ciddi terminoloji xətalar ehtiva edir və bu da şagirdlərin mövzunu qavramasını orta hesabla 15-20% çətinləşdirir. Digər tərəfdən, rusdilli şagirdlərin müstəqil öyrənmə zamanı qlobal rəqəmsal resurslara və milyonlarla onlayn elmi materiala birbaşa çıxış imkanının olması onların fərdi inkişafına müsbət təsir göstərir ki, bu da Azərbaycan bölməsindəki rəqəmsal kontent məhdudiyyəti fonunda rus bölməsinin yeganə real üstünlüyü sayıla bilər.

İ. Orucov bildirir ki, əmək bazarı və gələcək karyera perspektivləri baxımından yanaşdıqda, dövlət dilini mükəmməl bilməyən rus bölməsi məzunlarının yerli dövlət strukturlarında, idarəetmə və hüquq-mühafizə orqanlarında işlə təmin olunma şansı demək olar ki, sıfıra bərabərdir və bu riski sığortalamaq üçün dövlət tərəfindən rus bölmələrində "Azərbaycan tarixi" kimi strateji fənlərin ana dilində tədrisi artıq məcburi hala gətirilmişdir:

“Beynəlxalq arenaya və xarici universitetlərə inteqrasiya məsələsində isə hər iki bölmənin (fərdi hazırlıqlar və SAT/IELTS göstəriciləri hesabına) şansları bərabərdir”.

Təhsil eksperti yekunda əlavə edib ki, rus bölməsindəki süni "keyfiyyət" illüziyası təhsilin dövlət strukturundan deyil, sadəcə bu bölməyə üstünlük verən valideynlərin yüksək sosial-iqtisadi statusundan və övladlarının təhsilinə, repetitor hazırlıqlarına daha çox fərdi büdcə ayırmasından qaynaqlanır. Makro-analiz sübut edir ki, dövlət proqramı çərçivəsində Azərbaycan bölməsi həm kadr təminatı, həm dərslik fəlsəfəsi, həm də yerli əmək bazarına tam uyğunluq baxımından akademik olaraq daha dayanıqlı, üstün və perspektivlidir.

Çimnaz Telmanqızı

Həmçinin oxuyun