Faktı şərh etmək, ictimailəşdirmək intellektualın öhdəliyidir - Aqşin Yenisey

CƏMİYYƏT

200

17.08.2026, 13:56

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

Sartra görə, intellektual birbaşa elmin özünü yaradan və onu təcrübədə sınayan şəxs deyil, bütün əldə olunan təcrübələrin insan həyatındakı zərərini və faydasını araşdıran, bunu cəmiyyətlə bölüşən şəxsdir.

İntellektaul, bir növ, elmin, bilginin peyğəmbəridir. İnsanlar alimdən fərqli olaraq, onu daş-qalaq edə-edə "sevirlər". Kütləvi nifrət intellektualın mükafatıdır.

Cəmiyyətimizin intellektualın missiyasını anlamayıb ondan alimlik tələb etməsi başa düşüləndir, amma alimlərimizin, cürbəcür ixtisaslar üzrə fəlsəfə doktoru rütbəsi almış qələmgəzdirənlərimizin bu tələblə çıxış etməsi onları ictimai şüurda ələmgəzdirənlərlə eyniləşdirir.

Bəli, son min il ərzində İran coğrafiyasında türk sülalələri hökmranlıq edib, sonra Gülüstan, Türkmənçay hadisələri yaşanıb, sonra respublika qurulub, dağılıb, yenidən qurulub. Tarixçi alimin işi bu dövrü araşdırmaqdır, nəticə çıxarmaq deyil. Nəticə çıxarmaq və o nəticəni gələcəyə daşımaq intellektualın işidir.

Çünki alim akademik çərçivədən kənara çıxa bilməz, əlindəki faktı şərh edə bilməz. O, aşkara çıxara bilər ki, sanskrit dili ilə yunan və latın dillərində söz kökləri eynidir, amma bu faktı qədim ari irqinin möcudluğu kimi şərh edə bilməz.

Faktı şərh etmək, ictimailəşdirmək intellektualın öhdəliyidir. Məsələn, Fazil Mustafa Səfəvi zehniyyətinin respublika düşüncəsinə daşınmasını ikincisinin gələcəyi üçün zərərli hesab edərkən, Sartrın dediyi işi görür.

Tarix üzrə fəlsəfə doktorları bunu tarixin inkarı kimi anlayıb, hərəsi əlinə bir kitab alaraq zərəri, faydanı düşünmədən alim instinktiylə şərhi faktla boğmağa tələsirlər. Nümunəyə baxaq:

Ortada uçuşan bir ifadə var: "Səfəvi faşizmi". Alimlər deyir ki, bu ifadəni işlətmək olmaz. Düz deyirlər, olmaz, amma kimə olmaz? O adama ki, o alimlik iddiasındadır. Belə bir iddiası olmayan intellektual isə dilinə akademik qandal vura bilməz. Cəmiyyət açıq düşünüb, azad danışmağı alimdən öyrənmir, intellektualdan öyrənir.

Bu gün ABŞ intellektaul mühitdə ən populyar ifadələrdən biri "feminazi"dir, yəni qadın faşizmi. Siz bu sözə amerikalı "Sosial elmlər üzrə fəlsəfə doktoru"nun kitabında rast gələ bilməzsiniz. Halbuki ictimai mühiti yönləndirən və faşizm səviyyəsinə qalxmış feminizmi ölkənin gələcəyinə təhdid kimi görən bir amerikalı intellektaul bu bir kəlmə ilə bütün sosioloqların kitablarından daha çox iş görür.

Sual yaranır; alimlər, ümumiyyətlə, danışmamalıdırmı? Danışmalıdır, amma sadəcə, bir intellektualı susdurmaq lazım gəldikdə yox.

Aqşin Yenisey

Həmçinin oxuyun