Yuxu iflici nədir və niyə insan yuxudan oyansa da, hərəkət edə bilmir?

TİBB

13.11.2026, 21:36

Xəbərlərimizi Google-da izləyin

Yeniliklərdən dərhal xəbərdar olun

İnsan bəzən yuxudan qəfil oyandığını, ətrafında baş verənləri gördüyünü və eşitdiyini hiss etsə də, bədənini hərəkət etdirə bilmir. Danışmaq, əlini qaldırmaq, yataqdan qalxmaq istəyir, lakin heç bir hərəkət edə bilmir. Bəzi hallarda otaqda naməlum kölgələrin olduğunu hiss edir, qəribə səslər eşidir, hətta sinəsinin üzərində ağırlıq və təzyiq yarandığını düşünür. Bu vəziyyət insanda güclü qorxu və təşviş yaratsa da, əslində tibbdə məlum olan yuxu hadisəsidir. Buna yuxu iflici deyilir.

Oxu24.com-un məlumatına görə, yuxu iflici insanın yuxu ilə oyaqlıq arasındakı keçid zamanı yaşadığı müvəqqəti hərəkətsizlik halıdır. Bu zaman beyin artıq oyanmağa başlayır, insan ətraf mühiti müəyyən qədər dərk edir, lakin bədən hələ də yuxu mərhələsinin təsirindən tam çıxmamış olur. Başqa sözlə, şüur oyanır, amma əzələlər hələ əvvəlki vəziyyətinə qayıtmır. Məhz bu uyğunsuzluq insanın özünü hərəkət edə bilməyən vəziyyətdə hiss etməsinə səbəb olur.

Bəs orqanizm niyə belə bir mexanizmə ehtiyac duyur?

Bunun əsas səbəbi yuxunun REM mərhələsi ilə bağlıdır. İnsan yuxu gördüyü zaman, xüsusilə də REM mərhələsində beyin əzələlərin böyük hissəsinə gedən hərəkət siqnallarını müvəqqəti məhdudlaşdırır. Bu, yuxuda gördüyümüz hərəkətləri real həyatda təkrarlamamağımız üçün nəzərdə tutulmuş təbii müdafiə mexanizmidir. Məsələn, insan yuxuda qaçdığını, döyüşdüyünü və ya hansısa hərəkəti etdiyini görə bilər. Əzələlərin müvəqqəti hərəkətsiz qalması həmin hərəkətlərin yuxu zamanı fiziki olaraq həyata keçirilməsinin qarşısını alır.Normal yuxu zamanı insan gecə ərzində bir neçə dəfə REM mərhələsinə daxil olur. Bu mərhələlər yuxu dövrünün təbii hissəsidir. Lakin bəzən insan məhz bu mərhələdən çıxarkən və ya yuxuya gedərkən şüurlu vəziyyətə keçir, əzələlərin hərəkət məhdudiyyəti isə bir müddət davam edir. Nəticədə yuxu iflici meydana gəlir.

Yuxu iflicinin ən qorxulu tərəflərindən biri də insanın qeyri-adi görüntülər və hisslər yaşamasıdır. Bəzi şəxslər otağın qaranlıq küncündə kölgə gördüklərini, kimsənin onlara yaxınlaşdığını, addım səsləri eşitdiklərini və ya yanlarında başqa bir insanın olduğunu hiss etdiklərini bildirirlər. Digərləri isə sinələrinin üzərində ağırlıq olduğunu, nəfəs almaqda çətinlik çəkdiklərini düşünürlər. Bu hisslər o qədər real görünə bilər ki, insan baş verənlərin yuxunun davamı olduğunu anlamaqda çətinlik çəkir. Əslində, belə təcrübələr beynin yuxu ilə oyaqlıq arasındakı keçid vəziyyətində olması ilə əlaqədardır. Yuxu məzmununun müəyyən elementləri insanın ətraf mühiti qavramasına qarışa bilər. Buna görə də gördüyü kölgə və eşitdiyi səslər insana tamamilə real təsir bağışlayır. Sinədə təzyiq hissi də yuxu iflici zamanı müşahidə olunan əlamətlərdəndir. Bu vəziyyət qorxunu daha da artırsa da, əksər hallarda keçici xarakter daşıyır.

Maraqlıdır ki, yuxu iflici müxtəlif xalqların mədəniyyətində fərqli adlarla tanınıb. Azərbaycanda bu hadisə daha çox “kabus basması” kimi ifadə edilir. Türkiyədə “karabasan” adlandırılır, digər xalqların folklorunda isə “gecə cadısı” və buna bənzər anlayışlarla izah olunur. Keçmişdə insanlar bu vəziyyətin səbəbini fövqəltəbii qüvvələrdə axtarsalar da, müasir tibb onun yuxu fiziologiyası ilə əlaqəli olduğunu təsdiqləyir. Məlumatlara görə, insanların təxminən 8 faizi həyatının müəyyən dövründə ən azı bir dəfə yuxu iflici yaşaya bilər. Bununla belə, hadisənin yayılma göstəriciləri aparılan araşdırmalardan və öyrənilən insan qruplarından asılı olaraq dəyişir. Bəzi insanlar bunu yalnız bir dəfə yaşayır, digərlərində isə müəyyən dövrlərdə təkrarlana bilir. Yuxu iflicinin yaranmasına təsir edən əsas amillərdən biri yuxu rejiminin pozulmasıdır. Gec saatlarda yatmaq, kifayət qədər yatmamaq, gecə ərzində tez-tez oyanmaq və qeyri-sabit yuxu qrafiki bu vəziyyətin başvermə ehtimalını artıra bilər. Uzunmüddətli stress, emosional gərginlik və gündəlik həyatda yaşanan narahatlıqlar da yuxunun keyfiyyətinə mənfi təsir göstərərək yuxu iflicinə şərait yarada bilər. Xüsusilə ardıcıl olaraq yuxusuz qalan və istirahət rejiminə əməl etməyən insanlarda bu hal daha çox müşahidə oluna bilər.

Yuxu iflici baş verdikdə ilk növbədə sakit qalmağa çalışmaq lazımdır. Həmin an insanın qorxması və bədənini hərəkət etdirmək üçün güc sərf etməsi vəziyyəti daha da narahatedici edə bilər. Ən yaxşı yanaşma nəfəsi mümkün qədər sakit və nizamlı saxlamaq, hadisənin müvəqqəti olduğunu özünə xatırlatmaqdır. Bütün bədəni eyni anda hərəkət etdirməyə çalışmaq əvəzinə, əl və ayaq barmaqlarını tərpətməyə cəhd etmək də bəzi insanlara kömək edə bilər. Bu hal adətən qısa müddət davam edir və öz-özünə aradan qalxır. Bəzi epizodlar bir neçə saniyə, digərləri isə bir neçə dəqiqə çəkə bilər. Yuxu iflici əksər hallarda həyati təhlükə yaratmır və insanın bədənində daimi zədələnməyə səbəb olmur. Bununla belə, tez-tez təkrarlanması, yuxu keyfiyyətini pozması, gündüz həddindən artıq yuxululuq və ya digər narahatedici əlamətlərlə müşayiət olunması diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Belə hallarda həkimə, xüsusilə yuxu pozuntuları üzrə mütəxəssisə müraciət etmək tövsiyə olunur. Həkim vəziyyətin səbəbini müəyyənləşdirərək zəruri müayinə və müalicə istiqamətini təyin edə bilər. Yuxu iflicinin qarşısını almaq üçün isə ilk növbədə sağlam yuxu vərdişləri formalaşdırmaq vacibdir. Hər gün eyni saatlarda yatıb-oyanmaq, kifayət qədər yatmaq, stressi azaltmaq və yatmazdan əvvəl orqanizmi həddindən artıq yormamaq yuxunun keyfiyyətini yaxşılaşdıra bilər.

Beləliklə, yuxudan oyanıb hərəkət edə bilməmək, otaqda naməlum kölgələrin olduğunu hiss etmək və ya sinədə ağırlıq yaşamaq ilk baxışdan qorxulu görünsə də, əksər hallarda yuxu iflicinin əlamətləridir. Bu hadisənin mexanizmini bilmək insanın qorxusunu azaltmağa və vəziyyətə daha düzgün yanaşmasına kömək edir.

Nigar

Həmçinin oxuyun