“Altı el bir olmasa, göy üzü yerə enər”- akademik Darxan Kıdıralı

CƏMİYYƏT

176

14.08.2026, 14:59

Azərbaycanıpn böyük dostu ,türk dünyasının tanınmış türkoloqu, Azərbaycanıpn böyük dostu akademik Darxan Xıdıralı iyul ayının sonu Çolpon-Ata şəhərində Azərbaycan və Mərkəzi Asiya ölkələrinin Dövlət Başçılarının qeyri-rəsmi görüşü barəsində geniş məqalə yazıb. Məqalə müəllifi qeyd edib ki, dünyanın geosiyasi arxitekturasının kökündən dəyişdiyi bir dövrdə yaşayırıq. Əvvəllər uzunmüddətli perspektivdə mümkün hesab edilən proseslər . indi cəmi bir neçə il ərzində reallığa çevrilir. Qlobal güc balansı dəyişir, beynəlxalq ticarət və təchizat zəncirləri yenidən qurulur və dünya nizamının müəyyən edilmiş prinsiplərini yenidən nəzərdən keçirmək zərurəti yaranır. Bu gün "Ədalətli Qazaxıstan" ideyasının həyata keçirilməsinə yönəlmiş islahatlar ölkənin daxili inkişaf istiqamətini müəyyən etsə də, balanslı və çoxvektorlu diplomatiya Qazaxıstanın beynəlxalq arenadakı mövqeyini yeni səviyyəyə qaldırır. Bunu Qazaxıstan Prezidentinin xarici dövlət başçıları ilə keçirdiyi görüşlərdə görə bilərik.

Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayev regional dövlətlər arasında qarşılıqlı etimad və inteqrasiyanı XXI əsrdə Mərkəzi Asiyanın əsas üstünlüklərindən biri hesab edir. Bu, beş dövlətin tarixi taleyinin, mədəniyyətinin, adət-ənənələrinin və iqtisadi maraqlarının qarşılıqlı asılılığına əsaslanır.

Akademik Darxan Kıdıralı daha sonra Mərkəzi Asiya dövlətlərinin münasibətlərinə toxunaraq, qeyd edir ki, artıq Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında əməkdaşlıq mehriban qonşuluq münasibətlərindən daha çox, həm də strateji zərurətə çevrilir.

Bu zərurətin içərisində bir əməkdaşlığın da Azərbaycanla olmasını vurğulayan müəllif, Xəzər dənizini Şərqlə-Qərbi birləşdirən körpü adlandırır. Mərkəzi Asiya ilə Azərbaycan arasında iqtisadi, nəqliyyat-logistika və investisiya əlaqələrinin güclənməsi bu dəyişikliyin bariz nümunəsi hesab edir.

“Altı el bir olmasa, göy üzü yerə enər”- atalar məsəlini xatırladan türkçü alimin fikrincə bugünkü iqtisadi hesablamalarla deyil, həm də tarixi davamlılıqla bağlı olan altı dövlət arasında qarşılıqlı etimad və praqmatik maraqlara əsaslanan əməkdaşlıq regionun beynəlxalq çəkisini artıracaq.

Akademik Darxan Kıdırəli eyni zamanda Orta Dəhliz - Transxəzər beynəlxalq nəqliyyat marşrutu xüsusi əhəmiyyət kəsb etdiyini vurğulayaraq , bi nəqliyyat şəbəkəsinin üzərindəki Zəngəzur dəhlizindən söz açır:

“Çindən başlayaraq Qazaxıstandan Xəzər dənizinə, daha sonra isə Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya gedən bu marşrut Avrasiyada alternativ və perspektivli nəqliyyat şəbəkələrindən birinə çevrilir.

Aydındır ki, Qazaxıstan burada yalnız tranzit ərazisi olmaq məqsədi qoymur. Ölkə beynəlxalq yük axınları üçün məkandan tam hüquqlu logistika mərkəzinə çevrilməyə çalışır. Eyni zamanda, Qazaxıstanın Transxəzər və Zəngəzur dəhlizlərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində təşəbbüs qrupunun üzvü olduğu İbrahim Sazişi də böyük əhəmiyyət kəsb edir.”.

İqtisadiyyatın yeni strukturunun rəqəmsallaşma ilə bağlı olduğunu qeyd edən məqalə müəllifi bildirir ki, “bu gün konteyner qatarları karvanların əvvəllər səyahət etdiyi marşrutlar üzrə hərəkət edir. Əvvəllər tacirlərdən və səfirlərdən mesajlar atla və piyada çatdırılırdısa, indi məlumatlar saniyələr ərzində ötürülür. Əvvəllər karvan yolları Böyük İpək Yolunun əhəmiyyətini müəyyən edirdisə, bu gün onlar beynəlxalq dəhlizlər, limanlar, logistika terminalları və rəqəmsal şəbəkələrlə əvəz olunur.

Qardaş ölkələr arasında əməkdaşlıq potensialının artması da bu prosesin genişlənməsini göstərir. Bu gün əməkdaşlıq yalnız mədəni və humanitar əlaqələrlə məhdudlaşmır, həm də investisiya, ticarət, sənaye, nəqliyyat, rəqəmsal texnologiyalar və təhsil sahələrində əməkdaşlıq üçün vacib platformaya çevrilir.”.

Aida Eyvazlı Göytürk.