Sərnişin təyyarələrində niyə paraşüt olmur? – Aviasiya sirləri və reallıqlar

CƏMİYYƏT

460

26.06.2026, 23:36

Mülki aviasiya ilə səyahət edən bir çox sərnişini hər zaman maraqlandıran, ilk baxışda sadə, lakin dərin texniki səbəbləri olan bir sual var: Niyə fəlakət və ya qəza anında istifadə etmək üçün sərnişin təyyarələrində paraşütlər nəzərdə tutulmur? Aviasiya ekspertlərinin araşdırmalarına əsasən, sərnişin laynerlərində paraşütün olmaması heç də təsadüfi deyil və bunun arxasında ciddi fiziki, texniki və praktik reallıqlar dayanır.

Oxu24.com maraqlı sualın cavabını və aviasiya dünyasının bilmədiyimiz sirlərini təqdim edir:

Müasir sərnişin təyyarələri adətən yer səthindən 10-12 kilometr (30,000–40,000 fut) yüksəklikdə uçuş həyata keçirirlər. Bu hündürlükdə stratosfer sərhədində olan hava şəraiti insan bədəni üçün ölümcüldür:

•Həmin yüksəklikdə xarici mühitin temperaturu təxminən -50°C və daha aşağı olur.

•Oksigen çatışmazlığı: Hava o qədər seyrəkdir ki, xüsusi skafandr, geyim və oksigen maskası olmadan insan bir neçə saniyə ərzində huşunu itirir. Bu səbəbdən adi geyimdə olan sərnişinin həmin hündürlükdə təyyarəni tərk etməsi dərhal ölümə bərabərdir.

Sərnişin laynerləri havada saatda təxminən 800-900 km sürətlə hərəkət edir. Belə bir sürətlə uçan təyyarədən havaya atılmaq insanın dərhal güclü hava axını (zərbəsi) ilə qarşılaşmasına, bədəninin idarəolunmaz şəkildə təyyarənin qanadına, mühərrikinə və ya quyruq hissəsinə çırpılaraq parçalanmasına gətirib çıxarar.

Təyyarə yüksəklikdə olarkən sərnişinlərin normal nəfəs alması üçün kabin daxilində süni olaraq yüksək təzyiq (hava sıxlığı) saxlanılır. Xaricdə isə təzyiq minimaldır.

Bu böyük təzyiq fərqinə görə uçuş zamanı təyyarənin qapılarını fiziki güclə açmaq qeyri-mümkündür – daxili təzyiq qapıları tonlarla çəki ilə sıxıb saxlayır.

Əgər qapı hansısa mexaniki yolla açılsa belə, baş verəcək qəfil dekompressiya (təzyiq partlayışı) kabindəki hər şeyi və hər kəsi saniyələr içində güclü vakuum kimi çölə sovurar.

Paraşütlə tullanmaq sadə bir hərəkət deyil, ciddi fiziki hazırlıq və aylarla çəkən xüsusi təlim tələb edən ekstremal idman növüdür. Fövqəladə vəziyyət zamanı təyyarə daxilində yaranacaq güclü panika mühitində:

-Uşaqlar, qocalar və hazırlıqsız yüzlərlə sərnişinin paraşütü düzgün geyinməsi,

-Növbə ilə və intizamla qapıya tərəf irəliləməsi,

-Doğru anda atılması praktik olaraq qeyri-mümkündür.

Hər bir sərnişin üçün təyyarəyə paraşüt rezinlərinin, avadanlıqlarının və oksigen balonlarının yerləşdirilməsi hər bir təyyarəyə yüzlərlə kiloqram, hətta tonlarla əlavə çəki yükləmək deməkdir. Bu əlavə çəki yanacaq sərfiyyatını, bilet qiymətlərini və atmosferə atılan zəhərli qazların miqdarını kəskin şəkildə artırar, lakin real qəza anında demək olar ki, heç bir fayda verməz.

Aviasiya təhlükəsizliyi qaydalarına görə, müasir laynerlər yüksək səviyyəli ehtiyat sistemlərlə (ikiqat mühərriklər, idarəetmə sistemləri) təchiz olunub. Hətta mühərriklər tamamilə dayandıqda belə, təyyarə dərhal daş kimi yerə düşmür, müəyyən məsafəyə qədər süzmə (planer) qabiliyyətinə malik olur. Pilotların əsas vəzifəsi kabini tərk etmək deyil, təyyarəni son ana qədər idarə edərək ən yaxın hava limanına və ya düzənlik əraziyə təhlükəsiz şəkildə endirməkdir. Statistika göstərir ki, sərnişinlər üçün qəza anında təyyarənin içində kəməri bağlı vəziyyətdə gözləmək, paraşütlə naməlum mühitə atılmaqdan qat-qat daha təhlükəsizdir.

Həmçinin oxuyun