Qulaqdakı kiçik “daşlar” yerindən qopanda nə baş verir? – Lor həkimindən AÇIQLAMA  

Bəzən insan qəfil başını çevirdikdə, yataqda sağa və ya sola döndükdə, uzandığı yerdən qalxdıqda və ya başını aşağı-yuxarı hərəkət etdirdikdə ətrafın fırlandığını hiss edir. Bir neçə saniyə davam edən, lakin insanda ciddi narahatlıq yaradan bu vəziyyət ürəkbulanma və müvazinətin pozulması ilə də müşayiət oluna bilər. Bir çox insan belə hallarda problemin qan təzyiqindən və ya beyindən qaynaqlandığını düşünür. Halbuki bəzi hallarda səbəb birbaşa daxili qulaqda yerləşən və çox kiçik ölçüdə olan kristalların yerindən tərpənməsi ola bilər.

Lor həkimi Gülnar Səmədova Oxu24.com-a açıqlamasında otolitlər və onların müvazinətin qorunmasındakı rolu barədə danışıb.

Həkimin sözlərinə görə, daxili qulaq yalnız eşitmə ilə bağlı orqan deyil. Burada insanın müvazinətinin və bədən vəziyyətinin müəyyənləşdirilməsində iştirak edən mürəkkəb vestibulyar sistem yerləşir. Bu sistemin əsas strukturlarından biri utrikulus və sakkulus adlanan otolit orqanlarıdır. Məhz həmin strukturlarda kalsium-karbonatdan ibarət çox kiçik kristallar – otokoniyalar, gündəlik dildə isə “qulaq daşları” adlandırılan hissəciklər yerləşir.

“Otolit qulaqdaşı adlanır. Daxili qulaqda utrikulus və sakkulus deyilən hissələr var. Həmin daşlar burada yerləşirlər. Onlar çox kiçik kürəciklər formasında olur və üzərində jelatinə bənzər maddə yerləşir. Bu strukturlar insanın müvazinət sisteminin normal fəaliyyətində mühüm rol oynayır”, – deyə Gülnar Səmədova bildirib.

Həkim qeyd edib ki, otolitlərin əsas funksiyalarından biri başın cazibə qüvvəsinə münasibətdə vəziyyətini və xətti hərəkətlərini hiss etməyə kömək etməkdir. İnsan başını hərəkət etdirdikdə və ya bədəninin vəziyyətini dəyişdikdə daxili qulaqda yerləşən bu həssas sistem həmin dəyişiklikləri qəbul edir və beyinə məlumat ötürür. Beyin isə daxili qulaqdan, gözdən, əzələ və oynaqlardan gələn məlumatları birləşdirərək insanın bədən vəziyyətini və müvazinətini tənzimləyir.Problemlər isə bu kiçik kristalların normal yerləşdiyi yerdən ayrılması ilə yarana bilər. Otokoniyalar utrikulus və sakkulusdakı öz normal mövqelərindən qoparaq daxili qulağın yarımdairəvi kanallarından birinə düşə bilər. Bu zaman həmin kristallar kanal daxilindəki mayenin hərəkətinə təsir göstərir və başın vəziyyətindəki dəyişikliklərə qarşı vestibulyar sistemin yanlış və ya həddindən artıq siqnal yaratmasına səbəb olur. Nəticədə insan hərəkət etmədiyi halda belə özünün və ya ətrafın fırlandığını hiss edə bilər.

Gülnar Səmədovanın sözlərinə görə, bu vəziyyət xüsusilə başın müəyyən istiqamətdə hərəkəti zamanı özünü göstərə bilər.

“Daşlar yerindən qopduqda daxili qulağın yarımdairəvi kanallarından birinə düşə bilər. Belə vəziyyətdə insanın müvazinət sistemində dəyişiklik yaranır. Xəstələr əsasən başgicəllənmədən, ətrafın fırlanması hissindən, ürəkbulanmasından və müvazinətin pozulmasından şikayət edirlər”, – deyə həkim qeyd edib.

Bu vəziyyət tibbdə xoşxassəli paroksizmal pozisional vertiqo – BPPV adlanır. Xəstəliyin əsas xüsusiyyəti vertiqonun müəyyən baş hərəkətləri ilə tətiklənməsidir. Məsələn, insan yataqda çevriləndə, uzananda, yataqdan qalxanda, başını yuxarı qaldıranda və ya aşağı əydikdə qəfil fırlanma hiss edə bilər. Bəzi hallarda ürəkbulanması və gözlərdə qeyri-iradi hərəkətlər – nistaqmus da müşahidə olunur.

Burada mühüm məqamlardan biri də odur ki, hər başgicəllənmə “qulaq daşlarının” yerindən çıxması ilə bağlı deyil. Başgicəllənmənin və vertiqonun müxtəlif səbəbləri ola bilər. Daxili qulaq xəstəlikləri ilə yanaşı, nevroloji, ürək-damar və digər səbəblər də müvazinət problemlərinə gətirib çıxara bilər. Buna görə də insanın özündə vertiqo hiss etdikdə bunu avtomatik olaraq otolitlərin yerindən çıxması kimi qiymətləndirməsi düzgün deyil.BPPV-dən şübhələnildikdə həkim xəstənin şikayətlərini dinləməklə yanaşı, müəyyən baş hərəkətlərindən istifadə etməklə müayinə apara bilər. Məsələn, Dix-Hallpike testi zamanı baş və bədən müəyyən vəziyyətə gətirilir və həkim vertiqonun yaranmasını və göz hərəkətlərini müşahidə edir. Bu, BPPV-nin müəyyənləşdirilməsinə kömək edən əsas müayinə üsullarından biridir.Müalicəyə gəldikdə isə bu vəziyyətin əsas özəlliklərindən biri odur ki, tipik BPPV zamanı əsas yanaşma kristalların yenidən düzgün istiqamətə hərəkət etdirilməsidir. Bunun üçün xüsusi baş və bədən hərəkətlərindən ibarət repozisiya manevrlərindən istifadə olunur. Ən məşhur üsullardan biri Epley manevridir. Bununla yanaşı, xəstənin hansı kanalının və hansı qulağının təsirləndiyindən asılı olaraq digər manevrlər, o cümlədən Semont kimi üsullar da tətbiq oluna bilər.

“Bu xəstəlikdə əsas məqsədimiz yerindən çıxmış daşları yenidən uyğun nahiyəyə qaytarmaqdır. Bunun üçün Epley üsulundan, Semont və digər repozisiya manevrlərindən istifadə etmək mümkündür. Manevrlər xəstənin vəziyyətinə uyğun seçilir. Bəzən bir prosedurdan sonra şikayətlər aradan qalxır, bəzi hallarda isə prosedurun təkrarlanmasına ehtiyac yaranır”, – deyə Gülnar Səmədova bildirib.

Mayo Clinic-in məlumatına görə, kanalitlərin repozisiya proseduru bir çox xəstədə bir və ya iki müalicədən sonra effekt verir. Prosedurun məqsədi yarımdairəvi kanala düşmüş kristalları vertiqoya səbəb olmayacaq nahiyəyə – utrikulus istiqamətinə qaytarmaqdır.

Həkim qeyd edib ki, bəzi xəstələrdə kristalların yerindən çıxması nəticəsində yaranan başgicəllənmə müəyyən müddətdən sonra öz-özünə də keçə bilər. Lakin şikayətlərin davam etməsi, təkrarlanması və ya müvazinətin ciddi şəkildə pozulması zamanı mütləq mütəxəssis müayinəsindən keçmək lazımdır. Çünki düzgün diaqnoz qoyulmadan ev şəraitində müxtəlif baş hərəkətlərini etmək hər xəstə üçün uyğun olmaya bilər.Xüsusilə boyun və bel nahiyəsində ciddi problemləri olan şəxslər, damar xəstəlikləri və digər xüsusi vəziyyətləri olan insanlar repozisiya manevrlərini həkim məsləhəti olmadan etməməlidirlər. Bu prosedurlar baş və bədənin müəyyən ardıcıllıqla hərəkət etdirilməsini tələb edir və onların hansı tərəfə, hansı istiqamətdə və hansı qaydada aparılması diaqnozdan asılıdır.

Gülnar Səmədovanın sözlərinə görə, məqsəd yalnız başgicəllənməni müvəqqəti azaltmaq deyil, onun səbəbini müəyyənləşdirməkdir. Çünki vertiqo bir simptomdur və onun arxasında müxtəlif xəstəliklər dayana bilər.

“Əgər insanlarda başın müəyyən hərəkətləri zamanı qəfil fırlanma hissi, ürəkbulanma, müvazinətin pozulması kimi şikayətlər yaranırsa, bunu diqqətsiz buraxmaq olmaz. Belə hallarda LOR mütəxəssisinə müraciət etmək lazımdır. Müayinə nəticəsində problemin qulaqda olan kristallarla əlaqəli olub-olmadığı müəyyənləşdirilir və uyğun müalicə üsulu seçilir”, – deyə həkim vurğulayıb.

Mütəxəssisin sözlərinə görə, BPPV həyat üçün təhlükəli xəstəlik kimi qiymətləndirilməsə də, yaratdığı qəfil başgicəllənmə xüsusilə yaşlı insanlarda yıxılma və xəsarət riskini artıra bilər. Buna görə vertiqo baş verdiyi anda insan oturmalı və ya təhlükəsiz vəziyyətə keçməlidir.

Beləliklə, qulaqda yerləşən və gözlə görünməyəcək qədər kiçik olan “daşlar” insanın müvazinətində düşündüyümüzdən daha böyük rol oynayır. Onların normal vəziyyətdə utrikulus və sakkulusda yerləşməsi başın hərəkəti və cazibə qüvvəsi barədə beyinə düzgün məlumat ötürülməsinə kömək edir. Yerindən çıxaraq yarımdairəvi kanallara düşdükdə isə qısa müddətli, lakin olduqca güclü vertiqo tutmaları meydana çıxa bilər.Bu səbəbdən başın müəyyən hərəkətləri zamanı təkrarlanan fırlanma hissi yaşayan şəxslərin şikayətin keçməsini gözləməkdənsə, LOR həkiminə müraciət etməsi və səbəbin dəqiqləşdirilməsi tövsiyə olunur. BPPV təsdiqləndiyi halda isə düzgün seçilmiş repozisiya manevrləri əksər hallarda kristalların yenidən uyğun nahiyəyə qaytarılmasına və vertiqonun aradan qaldırılmasına kömək edir.

Nigar

Həmçinin oxuyun

Polis onlara xəbərdarlıq etdi

Milli Məclis mühüm qərar qəbul etdi

Prezident sərəncam imzaladı

Bu şəxslərə Prezident təqaüdü veriləcək  — Müraciət qaydası +sənədlər