Strateji tərəfdaşlıq xartiyası Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində yeni siyasi arxitektura yaradır - TƏHLİL 

Azərbaycanla ABŞ arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının imzalanması iki ölkə münasibətlərində keyfiyyətcə yeni mərhələnin başlanğıcıdır. Bu sənəd diplomatik jest deyil, qarşılıqlı maraqlara əsaslanan, institusional mexanizmlərlə möhkəmləndirilmiş uzunmüddətli siyasi baxışın ifadəsidir. Xartiya Azərbaycanın regional və qlobal miqyasda artan strateji çəkisinin Vaşinqton tərəfindən açıq şəkildə tanınmasının göstəricisidir.

Sənəddə suverenlik, ərazi bütövlüyü və sərhədlərin toxunulmazlığı prinsiplərinin birmənalı vurğulanması regional təhlükəsizlik arxitekturası baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Enerji təhlükəsizliyi, tranzit və regional bağlantılar sahəsində Azərbaycanın aparıcı rolunun qeyd olunması ölkənin Orta Dəhliz və Transxəzər marşrutu üzərindən qlobal ticarətdə oynadığı rolu daha da gücləndirir. Eyni zamanda, Süni İntellekt və rəqəmsal infrastruktur üzrə əməkdaşlıq Azərbaycanın postenerji dövrünə hazırlıq strategiyasının ABŞ tərəfindən dəstəkləndiyini göstərir.

Təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi, terrorla mübarizə, kibertəhlükəsizlik və humanitar minatəmizləmə kimi istiqamətlərin önə çəkilməsi Xartiyanı praktik və nəticəyönümlü sənədə çevirir. Ümumilikdə bu razılaşma Azərbaycanla ABŞ arasında münasibətlərin taktiki deyil, strateji xarakter daşıdığını və regional sabitliyin təminində mühüm rol oynayacağını təsdiqləyir.

Yeni xartiya Bakı–Vaşinqton xəttində strateji əməkdaşlığı dərinləşdirir

Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin (BMTM) Şöbə Müdiri Mətin Məmmədlinin fikrincə, Azərbaycan və Birləşmiş Ştatlar arasında strateji tərəfdaşlıq xartiyasının imzalanması ikitərəfli münasibətlərin məzmun və mahiyyət etibarilə yeni siyasi mərhələyə keçdiyini, qarşılıqlı maraqların institusional çərçivədə rəsmiləşdirildiyini və tərəflərin regional və qlobal proseslərdə koordinasiyalı strateji mövqe formalaşdırmaq iradəsini açıq şəkildə ortaya qoyduğunu təsdiqləyir.

BMTM-nin şöbə müdiri APA-ya açıqlamasında vurğulayıb ki, sənədin məzmununa nəzər saldıqda bir sıra fundamental məqamlar aydın şəkildə ön plana çıxır:

“Xartiyada Azərbaycanla Birləşmiş Ştatlar arasında indiyədək formalaşmış əməkdaşlığın əsas dayaqları sistemli və konseptual şəkildə əksini tapıb. Təhlükəsizlik, müdafiə, enerji və digər ənənəvi istiqamətlər üzrə tərəfdaşlığın davamlılığının təmin edilməsi və dərinləşdirilməsi sənədin əsas siyasi komponentlərindən biri kimi çıxış edir. Bununla yanaşı, xartiya ikitərəfli münasibətlərin gələcək inkişaf trayektoriyasını müəyyən edən yeni strateji prioritetləri də ehtiva edir. Regional bağlantılar, rəqəmsal infrastruktur və süni intellekt kimi sahələrin əməkdaşlıq gündəliyinə daxil edilməsi tərəflərin münasibətləri dəyişən geosiyasi reallıqlar və texnoloji transformasiya fonunda yenidən strukturlaşdırmaq niyyətindən xəbər verir. Bu yanaşma bütövlükdə Azərbaycanla Birləşmiş Ştatlar arasında strateji əməkdaşlığın keyfiyyətcə dərinləşməsinə və uzunmüddətli, dayanıqlı xarakter almasına mühüm töhfə vermək potensialına malikdir”.

Xartiyada suverenlik vurğusu regional sülhə beynəlxalq legitimlik verir

Sənəddə suverenlik və ərazi bütövlüyünə xüsusi vurğu regionda mövcud olan mübahisəli məsələlər fonunda beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinə sadiqliyin açıq nümayişidir. Bu yanaşma tərəflərin regional proseslərdə status-kvonun zorla dəyişdirilməsinin qəbuledilməz olduğunu vurğuladığını, sabitliyin yalnız dövlətlərin suveren hüquqlarına hörmət əsasında təmin edilə biləcəyini göstərir və üçüncü tərəflərə siyasi baxımdan aydın və çəkindirici mesaj ötürür.

Şöbə müdiri qeyd edib ki, xartiyada suverenlik və ərazi bütövlüyü prinsiplərinə xüsusi vurğu edilməsi Azərbaycan üçün böyük əhəmiyyət daşıyır.

Azərbaycanın təşəbbüsü ilə regionda irəliləyən sülh prosesinin əsas təməl prinsiplərindən birinin məhz suverenliyin və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması olduğunu vurğulayan Mətin Məmmədli əlavə edib ki, bu fundamental yanaşmanın Birləşmiş Ştatlarla imzalanmış sənəddə də öz əksini tapması regional sülh gündəliyinə beynəlxalq legitimlik qazandırır və mövcud sülh səylərinin möhkəmlənməsinə əhəmiyyətli töhfə verir:

“Azərbaycan xarici siyasətinin əsas prinsiplərindən biri digər dövlətlərlə münasibətlərdə qarşılıqlı olaraq suverenliyin, müstəqilliyin, bərabərhüquqluluğun və sərhədlərin toxunulmazlığının tanınmasıdır. Təqdirəlayiq haldır ki, bu prinsip Azərbaycanla Birləşmiş Ştatlar arasında imzalanmış strateji tərəfdaşlıq xartiyasında da öz əksini tapıb. Hesab edirəm ki, bu prinsipin belə mühüm sənəddə yer alması regionda dayanıqlı sülhün formalaşmasına müsbət təsir göstərə bilər”.

ABŞ-ın texniki dəstəyi Azərbaycanın Xəzərdə hərbi-dəniz gücünü artırır

Vitse-prezident Ceyms Devid Vensin Birləşmiş Ştatların Azərbaycanın sahil mühafizəsini gücləndirmək məqsədilə ölkəmizə qayıqlar təqdim edəcəyini bəyan etdiyini xatırladan ekspert bildirib ki, Azərbaycan Xəzər dənizində əhəmiyyətli hərbi-dəniz potensialına malikdir və ABŞ tərəfindən göstərilən bu texniki dəstək ölkəmizin hərbi-dəniz imkanlarının daha da artırılmasına yönəlib.

Onun sözlərinə görə, sözügedən addım həm Azərbaycanın milli təhlükəsizlik maraqları, həm də regionda uzunmüddətli sabitliyin möhkəmləndirilməsi baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır: “Ümumilikdə strateji tərəfdaşlıq xartiyasında təhlükəsizlik və müdafiə sahəsində əməkdaşlıq əsas prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyən edilib. Sənəddə müdafiə məhsullarının satışı məsələsinin ayrıca yer alması tərəflər arasında hərbi-texniki əməkdaşlığın institusional əsasda genişləndirilməsinə yönəlik siyasi iradəni nümayiş etdirir. Bu baxımdan, Azərbaycanla Birləşmiş Ştatlar arasında müdafiə sahəsində əməkdaşlığın yalnız qayıqların təqdim edilməsi ilə məhdudlaşmayacağı, perspektivdə ölkəmizin müdafiə ehtiyaclarına uyğun digər məhsulların da ABŞ-dan əldə oluna biləcəyi istisna edilmir. Qayıqların verilməsi isə bütövlükdə regional sülhün və təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsinə xidmət edən praktiki və simvolik addım kimi qiymətləndirilir”.

TRIPP və Orta Dəhliz Azərbaycan–ABŞ-ın ortaq geostrateji maraqlarını əks etdirir

Həmçinin oxuyun

Pensiyalar 2 ayın artımı ilə birgə bu tarixdə veriləcək 

DTX-nin saxladığı  şəxslə bağlı yeni XƏBƏR VAR:  Əvvəllər hüquq-mühafizə orqanlarında çalışıb

Prezident müşavirə keçirib - FOTOLAR

İlhamə Quliyevanın oğulluğu Orxan niyə yoxa çıxıb? 

TRIPP marşrutu və Orta Dəhlizin Xartiyada yer alması Azərbaycanla ABŞ-ın Cənubi Qafqazda təhlükəsiz, dayanıqlı və alternativ nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin formalaşdırılmasına dair üst-üstə düşən strateji maraqlarını əks etdirir. Bu yanaşma regionun geosiyasi əhəmiyyətini artırmaqla yanaşı, Azərbaycanın tranzit mərkəzi rolunu gücləndirir, ABŞ üçün isə Avrasiya məkanında iqtisadi və siyasi təsirin şaxələndirilməsi, eləcə də regional sabitliyin möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm alət kimi çıxış edir.

Mətin Məmmədli qeyd edir ki, TRIPP marşrutu və Orta Dəhliz məsələsi bütövlükdə hər iki ölkənin strateji maraqlarına uyğun gələn mövzulardır:

“Burada tərəflərin maraqları üst-üstə düşür. Azərbaycan maraqlıdır ki, qısa müddət ərzində TRIPP marşrutu tam şəkildə fəaliyyətə başlasın, layihə üzrə işlər yekunlaşsın və Azərbaycanla Naxçıvan arasında birbaşa, maneəsiz gediş-gəliş təmin edilsin. TRIPP layihəsi Azərbaycan üçün olduqca aktualdır və eyni zamanda, Birləşmiş Ştatlar üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu marşruta yalnız Azərbaycan–Ermənistan kontekstində yanaşmaq doğru olmaz. Söhbət daha geniş coğrafiyanı əhatə edən, Asiya ilə Avropanı birləşdirən Orta Dəhlizin mühüm elementlərindən birindən gedir. Birləşmiş Ştatlar TRIPP layihəsinin reallaşmasında söz sahibi olmaqla həm iqtisadi, həm də geostrateji maraqlarını təmin etməyə çalışır. Hazırkı mərhələdə həm Orta Dəhliz, həm də TRIPP layihəsi hər iki ölkənin maraqlarına tam şəkildə uyğun gəlir”.

Mülki müdafiə üzrə əməkdaşlıq təhlükəsizliyə kompleks yanaşmanı göstərir

Xartiyada mülki müdafiə sahəsində əməkdaşlığın yer alması təhlükəsizlik anlayışının yalnız hərbi deyil, institusional və humanitar ölçülərini də əhatə etdiyini göstərir. Bu əməkdaşlıq fövqəladə hallara hazırlıq, risklərin idarə olunması və kritik infrastrukturun qorunması üzrə Azərbaycanın institusional imkanlarını gücləndirə bilər. ABŞ-ın bu sahədəki təcrübəsi Azərbaycanda dayanıqlığın artırılmasına, regional böhranlara çevik və koordinasiyalı cavab mexanizmlərinin formalaşmasına töhfə verəcək.

Mətin Məmmədlinin fikrincə, mülki müdafiə üzrə əməkdaşlıq tərəflərin təhlükəsizliyə kompleks və qabaqlayıcı yanaşmasının göstəricisidir. O vurğulayıb ki, mülki müdafiə sahəsində əməkdaşlığa ayrıca yer ayrılması tərəflərin təhlükəsizlik anlayışına kompleks və qabaqlayıcı yanaşma sərgiləyir. Bu istiqamətdə isə əməkdaşlıq hər iki tərəfin maraqlarına uyğundur:

“Çünki Birləşmiş Ştatlar mülki müdafiə, fövqəladə halların idarə olunması və risklərin azaldılması sahəsində geniş institusional təcrübəyə malikdir. Azərbaycanın bu təcrübədən yararlanmaq niyyəti isə milli dayanıqlığın gücləndirilməsinə xidmət edir. Müvafiq müddəaların xartiyada əks olunması gələcəkdə mülki müdafiə sahəsində sistemli və davamlı əməkdaşlığın inkişafı üçün möhkəm əsas yaradır.”

ABŞ-la süni intellekt üzrə əməkdaşlıq Azərbaycanı regionun texnoloji mərkəzinə çevirə bilər

Süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur sahəsində əməkdaşlıq Azərbaycanın regionda texnoloji mərkəzə çevrilməsini sürətləndirə, data, logistika və maliyyə axınlarında rolunu gücləndirə bilər. Bu əməkdaşlıq innovasiya potensialını artırır, yüksək ixtisaslı kadrların formalaşmasına şərait yaradır və Azərbaycanın rəqəmsal suverenliyini möhkəmləndirməklə regional rəqabət üstünlüyü qazandırır.

Süni intellekt və rəqəmsal infrastrukturun inkişafının hazırda dünya dövlətlərinin siyasətində mühüm yer tutduğunu xatırladan şöbə müdiri deyib ki, Azərbaycan və Birləşmiş Ştatlar bu istiqamətlərə xüsusi əhəmiyyət verirlər.

Onun sözlərinə görə, Azərbaycan süni intellekt və rəqəmsal infrastruktur sahəsində ABŞ-la əməkdaşlığın genişləndirilməsində maraqlıdır: “Hesab edirəm ki, indiyədək bu sahədə mövcud əməkdaşlıq yetərli səviyyədə olmayıb. Xartiyanın imzalanmasından sonra bu istiqamətdə ölkələrarası münasibətlərin xeyli dərinləşəcəyi gözlənilir. Azərbaycanda data mərkəzlərinin yaradılması, rəqəmsal infrastruktura və süni intellekt texnologiyalarına ABŞ investisiyalarının cəlb edilməsi bizim üçün olduqca vacib məqamlardandır. Bu sahədə əməkdaşlığın dərinləşməsi ölkəmizin regiondakı mövqelərini daha da gücləndirə bilər”.

Nəticə etibarilə, Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyası Azərbaycanla ABŞ arasında münasibətlərin institusional, çoxşaxəli və uzunmüddətli xarakter aldığını nümayiş etdirir. Sənəd Azərbaycanın regional təhlükəsizlik, tranzit, enerji və texnoloji transformasiya gündəliyində əsas aktorlardan biri kimi mövqeyini möhkəmləndirir, ABŞ üçün isə Cənubi Qafqazda etibarlı və proqnozlaşdırılan tərəfdaşla əməkdaşlığı dərinləşdirir. Xartiya həm mövcud əməkdaşlıq mexanizmlərini sistemləşdirir, həm də yeni sahələr üzrə strateji sinerji yaradır. Bu baxımdan sənəd yalnız ikitərəfli münasibətlərin deyil, regionda dayanıqlı sabitlik və inkişaf arxitekturasının formalaşmasına yönəlmiş siyasi yol xəritəsidir.