Məktəblər ilk dəfə niyə yaradıldı? – Təhsilin tarixində maraqlı məqamlar  

Bu gün məktəb dedikdə ilk növbədə elm, bilik, dünyagörüşü, peşə və şəxsiyyətin formalaşdığı bir təhsil müəssisəsi təsəvvür edirik. Lakin məktəbin tarixdə meydana çıxma səbəbləri müasir anlayışdan kifayət qədər fərqli olub. İlk məktəblərin əsas məqsədlərindən biri geniş mənada “elm öyrətmək” deyil, yazı və hesab aparmağı bacaran, dövlət və təsərrüfat idarəçiliyində istifadə oluna bilən savadlı insanların hazırlanması idi.

Oxu24.com xəbər verir  ki,bu baxımdan təhsilin tarixini araşdırarkən məktəbin yaranması ilə dövlətin və şəhər sivilizasiyalarının inkişafı arasında sıx əlaqə görmək mümkündür. İnsan cəmiyyətləri böyüdükcə idarəçilik daha mürəkkəb hala gəlib.

Ərzaq ehtiyatlarının uçotu, vergi və rüsumların qeydiyyatı, torpaq və əmlak məsələləri, ticarət əməliyyatları, əmək bölgüsü, məbədlərin və sarayların təsərrüfatının idarə olunması kimi işlər üçün yazmağı və hesablamağı bacaran şəxslərə ehtiyac yaranıb.

Xüsusilə qədim Mesopotamiya bu baxımdan mühüm nümunədir. Təxminən e.ə. IV minilliyin sonlarından etibarən Cənubi Mesopotamiyada meydana çıxan ilk yazı nümunələrinin mühüm hissəsi təsərrüfat və inzibati məlumatların qeydiyyatı ilə bağlı olub. British Museum-un materiallarında da ilk yazının şəhərlərdə ərzaq ehtiyatlarının toplanması və bölüşdürülməsini qeyd etmək üçün inkişaf etdiyi göstərilir. Metropolitan Museum of Art isə ilk mixi yazının şəhərlərin və dövlətlərin inkişafı ilə müşayiət olunan inzibati texnologiyalardan biri olduğunu qeyd edir.

Belə bir sistemin işləməsi üçün isə xüsusi hazırlıq keçmiş mirzələrə ehtiyac var idi. Çünki mixi yazını öyrənmək sadə proses deyildi. Şagirdlər çoxsaylı işarələri yadda saxlamalı, onları gil lövhələr üzərində düzgün şəkildə yazmağı öyrənməli, söz və ifadələri təkrar etməli, hesablamalar aparmalı və müxtəlif sənədlərin hazırlanması qaydalarına yiyələnməli idilər.

Qədim Mesopotamiyada bunun üçün xüsusi məktəb ənənəsi formalaşmışdı. Bu məktəblər sonrakı dövrlərdə “edubba” kimi tanınan mirzə məktəbləri ilə əlaqələndirilir. Burada şagirdlər ilk növbədə yazı texnikasını mənimsəyir, müəllimin yazdığı işarələri təkrarlayır və tədricən daha mürəkkəb mətnlər üzərində işləyirdilər. Metropolitan Museum of Art-da qorunan qədim gil lövhələrdən biri də məhz şagird məşqi kimi təqdim olunur: müəllim lövhənin bir üzünə işarəni yazır, şagird isə digər tərəfdə onu təkrarlayırdı.

Bu fakt məktəbdə əzbərləmənin və təkrarın nə qədər mühüm olduğunu göstərir. Şagird müəyyən işarələri dəfələrlə yazır, söz siyahılarını öyrənir və yazı sisteminə tam hakim olmağa çalışırdı. İlk baxışdan bu təhsil modeli müasir məktəbdən olduqca fərqli görünür. Lakin həmin dövr üçün əsas məqsəd cəmiyyətin idarə edilməsinə lazım olan savadlı kadrları yetişdirmək idi.

Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, qədim məktəbləri yalnız “dövlət məmuru hazırlayan müəssisələr” kimi təqdim etmək də tam doğru olmaz. Zaman keçdikcə mirzə məktəblərində tədris olunan materialların dairəsi genişlənib. Şagirdlər yalnız inzibati sənədlərlə deyil, ədəbi mətnlərlə, himnlərlə, miflərlə, dastanlarla, dil və lüğət materialları ilə də tanış olublar. Məsələn, Metropolitan Museum of Art-ın məlumatına görə, qədim Mesopotamiyada ədəbi əsərlərin, o cümlədən himnlərin, miflərin, dastanların və məktubların bir hissəsi məhz mirzələrin təlimi zamanı köçürülüb.

Bu isə təhsilin inkişafında maraqlı bir dönüş nöqtəsini göstərir. Əvvəlcə praktiki ehtiyacdan doğan yazı və hesab sistemi zamanla daha geniş bilik mühitinin yaranmasına səbəb olub. İnsanlar sadəcə məhsulun, heyvanların, taxılın və verginin uçotunu aparmaqla kifayətlənməyib, dil, ədəbiyyat, riyaziyyat, astronomiya və digər sahələrə dair bilikləri də yazılı şəkildə qorumağa başlayıblar.

Əslində yazının özü də bu dəyişimin əsas vasitələrindən biri olub. İlk yazı nümunələrində taxıl, arpa, heyvan, ərzaq payları və digər təsərrüfat göstəriciləri ilə bağlı qeydlərə rast gəlinir. Məsələn, e.ə. IV minilliyin sonlarına aid Şumer lövhələrindən birində taxılın bölüşdürülməsi ilə bağlı inzibati məlumatlar əks olunub. Sonrakı Ur III dövrünün lövhələrində də qoyun, keçi, arpa, ərzaq payları və digər təsərrüfat məsələləri ilə bağlı çoxsaylı inzibati qeydlər mövcuddur.

Beləliklə, məktəb və yazı bir-birini tamamlayan iki mühüm institut kimi inkişaf edib. Dövlət və şəhər təsərrüfatı böyüdükcə daha çox yazı bilən insana ehtiyac yaranıb, yazı bilən insanların sayı artdıqca isə daha mürəkkəb biliklərin nəsildən-nəslə ötürülməsi mümkün olub.

Mütəxəssislərin fikrincə, bu prosesə bugünkü təhsil anlayışı ilə yanaşmaq müəyyən yanlışlıqlara səbəb ola bilər. Müasir məktəbin əsas məqsədləri arasında şagirdin tənqidi düşüncəsinin, yaradıcılığının, elmi dünyagörüşünün və sosial bacarıqlarının inkişafı dayanır. Qədim məktəblərin əsas funksiyası isə daha çox cəmiyyətin mövcud idarəetmə və təsərrüfat sisteminin ehtiyaclarına cavab vermək idi.

Bu baxımdan “məktəblər əvvəlcə alim yetişdirmək üçün yaradılmayıb” fikrində müəyyən həqiqət payı var. İlk məktəblərin meydana çıxdığı dövrdə müasir mənada “alim” anlayışı və elmi institutlar da mövcud deyildi. Lakin sonradan həmin təhsil mühiti bilik istehsalının və qorunmasının mühüm vasitəsinə çevrildi.

Məsələn, qədim Mesopotamiyada mirzə hazırlığı ilə bağlı məktəblərdə yalnız inzibati yazılar deyil, mürəkkəb ədəbi və elmi mətnlər də köçürülməyə başladı. Sonrakı dövrlərə aid Mesopotamiya mətnləri arasında riyaziyyat, astronomiya, tibb və digər sahələr üzrə nümunələrə rast gəlinir. Bu da göstərir ki, ilkin olaraq praktiki və inzibati ehtiyaclarla inkişaf edən yazı-təhsil sistemi zamanla daha geniş intellektual fəaliyyət üçün zəmin yaradıb.

Buradan daha geniş bir nəticə də çıxarmaq mümkündür. Təhsil sistemləri heç vaxt yalnız bir məqsədə xidmət etməyib. Onlar eyni zamanda cəmiyyətin iqtisadi, siyasi, dini və mədəni ehtiyaclarını əks etdirib. Dövlətin idarə olunması üçün savadlı kadr lazım olubsa, məktəb həmin kadrı hazırlayıb. Dini mətnlərin qorunması tələb olunubsa, məktəb onları oxuya və yaza bilən insan yetişdirib. Ticarətin inkişafı hesab aparmağı zəruri edibsə, bu bacarıq tədrisin bir hissəsinə çevrilib. Zaman keçdikcə isə həmin biliklər yeni biliklərin yaranması üçün vasitəyə çevrilib.

Bu baxımdan məktəbin tarixini yalnız “dövlət özünə məmur yetişdirmək üçün məktəb yaratdı” formasında izah etmək sadələşdirmə olardı. Daha düzgün yanaşma ondan ibarətdir ki, ilk yazılı təhsil formaları dövlət, məbəd, saray və təsərrüfat sistemlərinin ehtiyacları ilə sıx bağlı yaranıb. Sonrakı mərhələlərdə isə həmin sistemlərin daxilində ədəbiyyat, riyaziyyat, astronomiya və digər bilik sahələri inkişaf etməyə başlayıb.

Əslində burada təhsilin tarixində mühüm bir paradoks da ortaya çıxır. Məktəb ilkin mərhələdə mövcud sistemin ehtiyaclarını ödəmək üçün yaradılır, lakin zaman keçdikcə həmin məktəbdə əldə edilən biliklər mövcud sistemi dəyişdirə biləcək ideyaların yaranmasına da imkan verir. Yazmağı öyrənən insan yalnız vergi qeydiyyatı aparmır, eyni zamanda tarix yazır, şeir yaradır, təbiəti müşahidə edir, hesablamalar aparır və əvvəlki nəsillərin biliklərini qoruyur.

Bu səbəbdən məktəbin tarixini həm də insanlığın məlumatı sistemləşdirmək və nəsildən-nəslə ötürmək cəhdinin tarixi kimi qiymətləndirmək mümkündür. İlk gil lövhələrdə sadə təsərrüfat hesablarından başlayan yazılı bilik ənənəsi minilliklər ərzində inkişaf edərək bu günkü universitetlərə, elmi institutlara, laboratoriyalara və qlobal təhsil sistemlərinə qədər gəlib çıxıb.

Yəni məktəb ilk gündən bugünkü məktəb olmayıb. Onun funksiyası cəmiyyət dəyişdikcə dəyişib. Əvvəlcə yazı və hesab bilən mirzələrə ehtiyac yaranıb, daha sonra ədəbi və elmi biliklər həmin təhsil mühitinə daxil olub. Nəticədə məktəb sadəcə idarəçilik üçün kadr hazırlayan məkan olmaqdan çıxaraq biliklərin istehsal edildiyi, qorunduğu və gələcək nəsillərə ötürüldüyü əsas institutlardan birinə çevrilib. Qədim Mesopotamiyanın mirzə məktəbləri də bu uzun tarixi prosesin ən erkən və ən mühüm nümunələrindən biridir.

Turan

Həmçinin oxuyun

 Prezidentin bağışladığı 500 min ABŞ dolları hara xərclənəcək?  — Açıqlama 

Bu torpaqlar əhalidən alınacaq? — Çoxlarını narahat edən suala cavab

İcra hakimiyyətində əməliyyyat:Həbs olunanlar var

Prezident burada Şeyxülislama nə deyir? — Maraqlı dialoq