Donaraq sağ qalır: Təbiətin ən qəribə canlılarından biri

MARAQLI

204

10.08.2026, 15:54

Bəzi qurbağa növlərinin qış aylarında yaşadığı hadisə təbiətin ən heyrətamiz uyğunlaşma nümunələrindən biridir. Havanın temperaturu kəskin aşağı düşəndə bu canlıların bədənindəki proseslər demək olar ki, tamamilə dayanır. Onlar ilk baxışdan ölü kimi görünürlər, lakin əslində bu, onların soyuqdan sağ çıxmaq üçün istifadə etdiyi xüsusi bioloji mexanizmdir.

Oxu24.com xəbər verir ki, xüsusilə Şimali Amerikada yaşayan odun qurbağası (wood frog) bu xüsusiyyəti ilə məşhurdur. Qışın sərt dövründə onun bədən temperaturu ətraf mühitin temperaturuna qədər düşə bilər. Bədəninin böyük hissəsində su donaraq buz kristallarına çevrilir. Qurbağanın ürək döyüntüsü dayanır, nəfəs alması və maddələr mübadiləsi isə demək olar ki, tamamilə kəsilir. Bu vəziyyətdə heyvan həftələrlə, hətta daha uzun müddət hərəkətsiz qala bilər.Lakin burada ən maraqlı məqam qurbağanın donması deyil, donarkən hüceyrələrinin məhv olmasının qarşısını ala bilməsidir. Adi canlılarda hüceyrələrin daxilində və ətrafında suyun donması ciddi zədələnməyə, hüceyrə membranlarının parçalanmasına və nəticədə ölümə səbəb ola bilər. Odun qurbağası isə qışa hazırlaşarkən qanında və toxumalarında xüsusi qoruyucu maddələrin miqdarını artırır.

Bu canlıların orqanizmində xüsusilə qlükoza mühüm rol oynayır. Temperatur aşağı düşməyə başlayanda qaraciyərdə toplanmış qlikogen parçalanaraq böyük miqdarda qlükozaya çevrilir. Qlükoza toxumalara yayılır və hüceyrələrin donma nəticəsində zədələnməsini müəyyən qədər məhdudlaşdıran təbii “antifriz” rolunu oynayır. Bunun sayəsində qurbağanın bədəninin müəyyən hissələri donsa belə, bütün hüceyrələr məhv olmur.Qış boyunca qurbağanın ürəyi döyünmür, ağciyərləri fəaliyyət göstərmir və heyvan enerji sərf edən normal fizioloji prosesləri dayandırır. Bədən sanki müvəqqəti olaraq “söndürülür”. Lakin temperatur yüksəldikcə buz kristalları tədricən əriməyə başlayır. Bədən yenidən normal temperaturuna yaxınlaşdıqca ürək döyüntüsü bərpa olunur, qan dövranı başlayır və tənəffüs sistemi yenidən fəaliyyətə keçir.

Ən təəccüblüsü isə budur ki, bu proses başa çatdıqdan sonra qurbağa yenidən hərəkət etməyə və normal həyatına davam etməyə başlayır. Sanki bütün qış ərzində donmuş vəziyyətdə olmayıb.Əlbəttə, bu xüsusiyyət bütün qurbağa növlərinə aid deyil. Hər bir növün soyuğa davamlılığı və yaşaya bildiyi temperatur həddi fərqlidir. Odun qurbağası isə donmaya qarşı ən məşhur uyğunlaşma nümunələrindən biridir. Onun bu qabiliyyəti alimlər üçün də böyük maraq doğurur və canlıların ekstremal şəraitə necə uyğunlaşa bildiyini öyrənmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.Təbiətdə bəzən bir canlının yaşaması üçün ən inanılmaz mexanizmlər formalaşır. Bir qurbağanın ürəyinin dayanması, bədəninin donması və aylar sonra yenidən fəaliyyətə başlaması ilk baxışda inanılmaz görünsə də, bunun arxasında milyonlarla illik bioloji uyğunlaşmanın yaratdığı mürəkkəb mexanizmlər dayanır.

Qışın sərt soyuğunda sanki həyatını itirən bu kiçik canlı yazın ilk istiləri ilə yenidən hərəkətə gəlir. Bu hadisə təbiətin nə qədər mürəkkəb və heyrətamiz olduğunu bir daha göstərir.

Həmçinin oxuyun